३.६: जो कर्मेंद्रियांना (सर्व इंद्रियांना) बलात्काराने रोखून धरतो, परंतु मनाने इंद्रियविषयांवरच चिंतन करीत राहतो, त्याला मूढबुद्धी आणि मिथ्याचारी असे म्हटले आहे.
टीका: येथे 'कर्मेंद्रियांना' (karmendriyāṇi) या शब्दाचा अर्थ केवळ पाच कर्मेंद्रियांपुरता (वाचा, हस्त, पाद, उपस्थ, आणि पायू) नसून, त्यासोबत पाच ज्ञानेंद्रियांचाही (कर्ण, त्वचा, चक्षु, जिह्वा, आणि नासिका) समावेश होतो; कारण ज्ञानेंद्रियांशिवाय केवळ कर्मेंद्रियांनी कर्म करणे शक्य नाही. शिवाय, बाह्यतः हात-पाय इत्यादी कर्मेंद्रियांना रोखून धरून, डोळे-कान इत्यादी ज्ञानेंद्रियांना न रोखणे, हेही मिथ्याचार पूर्णपणे सिद्ध करत नाही.
गीतेत ज्ञानेंद्रियांचा समावेश कर्मेंद्रियांतच केलेला आहे. म्हणून गीतेत 'कर्मेंद्रिय' हा शब्द आला असला तरी 'ज्ञानेंद्रिय' हा शब्द कोठेही आलेला नाही. पाचव्या अध्यायाच्या आठव्या आणि नवव्या श्लोकांत पाहणे, ऐकणे, स्पर्श करणे इत्यादी ज्ञानेंद्रियांच्या क्रियाही कर्मेंद्रियांच्या क्रियांबरोबरच गृहीत धरल्या आहेत, यावरून गीता ज्ञानेंद्रियांनाही कर्मेंद्रियच मानते हे सिद्ध होते. गीता मनाच्या क्रियेलाही कर्म मानते — "शरीरेण वाचा मनसाऽन्यैरपि" (१८.१५). सारांश, प्रकृती क्रियाशील आहे म्हणूनच तिच्या सर्व व्यापार क्रियात्मक आहेत.
येथे 'संयम्य' (saṁyamya) या शब्दाचा अर्थ सामान्यतः इंद्रियांचे योग्य नियमन करणे म्हणजेच त्यांना वश करणे असा असला तरी, या प्रसंगी या शब्दाचा अर्थ इंद्रियांना वश करणे नसून बाह्यतः बलात्काराने रोखून धरणे असा आहे. कारण इंद्रिये वश झाली असतील तर अशा व्यक्तीला मिथ्याचारी म्हणणे योग्य ठरणार नाही.
मूढबुद्धी (यथार्थ-अयथार्थ विवेकशून्य) मनुष्य बाह्यतः इंद्रियांच्या क्रिया बलात्काराने रोखून धरतो, परंतु त्या इंद्रियांच्या विषयांवर मनाने चिंतन करीत राहतो आणि अशा स्थितीला कर्मरहित समजतो. म्हणून त्याला मिथ्याचारी म्हणजे खोटे आचरण करणारा असे म्हटले आहे.
त्याने बाह्यतः इंद्रियविषयांचा त्याग केला असून 'मी कर्म करीत नाही' असे मनात मानले तरी, अशा स्थितीतही तो खरोखर कर्मरहित झालेला नसतो. कारण बाह्यतः निष्क्रिय दिसत असला तरी, अहंकार, ममता आणि इच्छा यांमुळे आसक्तीने विषयांचे चिंतन करण्याच्या रूपाने विषयोपभोगरूप कर्म निश्चितच घडत असते.
ऐहिक उपभोग बाह्यतःही घेतले जाऊ शकतात आणि मानसिकरित्याही घेतले जाऊ शकतात. ज्याप्रमाणे आसक्तीने बाह्यतः उपभोग घेतल्याने अंतरंगात उपभोगाच्या संस्कारांची निर्मिती होते, त्याचप्रमाणे मानसिकरित्या उपभोग घेतल्याने म्हणजे आसक्तीने उपभोगांचे चिंतन केल्यानेही संस्कार निर्माण होतात. बाह्यतः तर्क, लोकलाज किंवा ऐहिक व्यवहारात अडथळा येण्याच्या भीतीमुळे मनुष्य उपभोगांचा त्याग करू शकतो, परंतु मानसिकरित्या उपभोग घेण्यास बाह्य अडथळा नसतो. म्हणून तो मानसिकरित्या उपभोग घेतच राहतो आणि 'मी उपभोगत्यागी आहे' असे मिथ्या अभिमान बाळगतो. मानसिक उपभोग घेणे विशेष हानिकारक आहे, कारण अशा उपभोगास भरपूर अवसर मिळतो. म्हणून साधकाने ज्याप्रमाणे बाह्य उपभोगांपासून स्वतःचे रक्षण करून त्यांचा त्याग केला आहे, त्याचप्रमाणे विशेष सावधगिरीने मानसिक उपभोगांचे चिंतनही टाकून द्यावे.
अर्जुनही कर्मांचा मूळतःच त्याग करू इच्छितो आणि 'हे केशव, तू मला या भयंकर कर्मात का प्रवृत्त करतोस?' असे प्रश्न विचारतो. त्याच्या उत्तरात येथे प्रभू म्हणतात की, अहंकार, ममता, आसक्ती, इच्छा इत्यादी ठेवून फक्त बाह्यतः कर्मांचा त्याग करणारा आणि स्वतःला निष्क्रिय समजणार्या व्यक्तीचे आचरण मिथ्या आहे. सारांश, साधकाने कर्मांचा मूळतःच त्याग करू नये, तर निष्काम आणि निष्प्रपंच होऊन ती कर्मे करीत राहावी.
संदर्भ: चौथ्या श्लोकात प्रभूने कर्मयोग आणि सांख्ययोग या दोन्ही दृष्टींनी कर्मत्याग अनावश्यक आहे असे सांगितले. नंतर पाचव्या श्लोकात कोणताही मनुष्य कोणत्याही अवस्थेत क्षणभरही कर्म न करता राहू शकत नाही असे सांगितले. सहाव्या श्लोकात जो इंद्रियक्रिया बलात्काराने रोखून धरतो आणि स्वतःला निष्क्रिय समजतो त्याचे आचरण मिथ्या असे जाहीर केले. यावरून केवळ बाह्यतः कर्मत्याग केल्याने खरा त्याग होत नाही हे सिद्ध होते. म्हणून पुढील श्लोकात प्रभू खऱ्या त्यागाचे लक्षण सांगतात.
★🔗
