कुल नष्ट झाले की कुलधर्म नष्ट होतात आणि धर्म नष्ट झाला की अधर्म संपूर्ण कुलावर छा करतो.
टीका: "कुल नष्ट झाले की कुलधर्म नष्ट होतात" – युद्ध झाले की कुलाचा (वंशाचा) नाश (क्षय) होतो. कुलाच्या आरंभापासूनच कुलाचे जे कर्तव्य म्हणजेच त्याचे पवित्र परंपरा, पवित्र रीतिरिवाज, आचारसंहिता यांचा अभ्यासही पिढ्यानुपिढ्या चालत आलेला असतो. परंतु कुल नष्ट झाले की कुलाबरोबरच ते कुलाचे आरंभापासून चालत आलेले कर्तव्यही नष्ट होतात. म्हणजेच जन्मकाळी, द्विजांच्या संस्कारकाळी, विवाहकाळी, मृत्यूकाळी आणि मृत्यूनंतरही जे शास्त्रोक्त, पवित्र संस्कार व कर्मकांड केले जातात, जे इहलोकी व परलोकी सजीव आणि मृत आत्म्यांसाठी हितकारक असतात – ते सर्व नष्ट होतात. कारण कुलच नष्ट झाले की कुलावर अवलंबून असलेली कर्तव्ये कोणावर अवलंबून राहणार?
"आणि धर्म नष्ट झाला की अधर्म संपूर्ण कुलावर छा करतो" – कुलाच्या पवित्र आचारसंहिता व पवित्र रीतिरिवाज नष्ट झाले म्हणजे धर्मापासून च्युत होणे आणि धर्माच्या विरुद्ध आचरण करणे – म्हणजे करावयाची कर्मे न करणे आणि न करावयाची कर्मे करणे – हा अधर्म संपूर्ण कुलावर छा करतो म्हणजे संपूर्ण कुलात अधर्माचा व्याप होतो.
आता येथे एक शंका उभी राहते: कुल नष्ट झाले म्हणजेच संपुष्टात आले की अधर्म कोणावर छा करणार? याचे उत्तर असे: युद्धात लढाई करण्यास समर्थ असलेले पुरुष मारले जातात; परंतु लढाईस असमर्थ असे मागे राहिलेले बालक, स्त्रिया यांवर अधर्म छा करतो. कारण शस्त्रविद्या, शास्त्र, लौकिक व्यवहार इत्यादींमध्ये ज्ञानी आणि अनुभवी पुरुष युद्धात मृत्यू पावले की मागे राहिलेल्यांना योग्य मार्गदर्शन करणारे किंवा त्यांचे शासन करणारे कोणीच उरत नाही. परिणामी संहिताज्ञानाच्या व योग्य आचरणाच्या अभावी ते मनमाने आचरण करू लागतात – म्हणजे करावयाची कर्मे करीत नाहीत आणि न करावयाची कर्मे करू लागतात. म्हणून त्यांच्यामध्ये अधर्माचा प्रसार होतो.
★🔗
