जब कुल नष्ट हुन्छ, शाश्वत कुल धर्महरू नष्ट हुन्छन्। र जब धर्म नष्ट हुन्छ, अधर्मले सम्पूर्ण कुललाई आक्रान्त गर्दछ।
टीका: "जब कुल नष्ट हुन्छ, शाश्वत कुल धर्महरू नष्ट हुन्छन्" – युद्ध भएमा कुल (वंश)को क्षय (ह्रास) हुन्छ। कुलको सुरुवातदेखि नै कुलका कर्तव्यहरू, अर्थात् त्यसका पवित्र परम्पराहरू, पवित्र रीतिरिवाजहरू, र आचारसंहिताहरू पनि पुस्तादरपुस्त हुँदै आएका हुन्छन्। तर जब कुल नै नष्ट हुन्छ, कुलसँग सधैं बसिरहेका त्यो धर्महरू पनि नष्ट हुन्छन्। अर्थात्, जन्मको समयमा, द्विजको संस्कारको समयमा, विवाहको समयमा, मृत्युको समयमा, र मृत्युपछि गरिने – यस लोक र परलोक दुवैमा जीवित र मृत आत्माहरूको कल्याणका लागि हुने – विभिन्न शास्त्रीय, पवित्र संस्कार र कर्मकाण्डहरू लोप हुन्छन्। कारण, कुल नै समाप्त भएपछि, कुलमा आश्रित धर्महरू कसलाई आश्रय गर्ने?
"र जब धर्म नष्ट हुन्छ, अधर्मले सम्पूर्ण कुललाई आक्रान्त गर्दछ" – जब कुलका पवित्र आचारसंहिता र पवित्र प्रथाहरू नष्ट हुन्छन्, तब धर्मको पालन नगर्नु र धर्मविपरीत काम गर्नु – अर्थात्, गर्नुपर्ने काम नगर्नु र नगर्नुपर्ने काम गर्नु – यो अधर्मले सम्पूर्ण कुललाई आक्रान्त गर्दछ, मतलब अधर्मले पूरै कुललाई व्याप्त गर्दछ।
अब, यहाँ एउटा शंका उठ्छ: जब कुल नष्ट भई नै रहँदैन, अधर्मले कसलाई आक्रान्त गर्ने? यसको उत्तर यस्तो छ: युद्धमा लड्न सक्ने पुरुषहरू मारिन्छन्; तर युद्धको लायक नभएका, जस्तै पछि रहने बालबच्चा र महिलाहरूमा अधर्मले आक्रमण गर्दछ। कारण, हतियार, शास्त्र, लौकिक व्यवहार आदिमा ज्ञानी र अनुभवी पुरुषहरू युद्धमा मारिएपछि, बाँकी रहेकाहरूलाई उचित मार्गदर्शन दिने वा शासन गर्ने कोही रहँदैन। परिणामस्वरूप, संहिता र उचित आचरणको ज्ञानको अभावमा, तिनीहरू मनमानी कार्य गर्न थाल्छन् – अर्थात्, गर्नुपर्ने काम गर्दैनन् र नगर्नुपर्ने काम गर्न थाल्छन्। त्यसैले, तिनीहरूमा अधर्मको प्रसार हुन्छ।
★🔗
