**३.२७** प्रकृतीच्या गुणांकडूनच सर्व कर्मे सर्व प्रकारे केली जातात. परंतु अहंकाराने मोहित झालेला मनुष्य 'मी कर्ता आहे' असे समजतो.
**टीका:** 'प्रकृतीच्या गुणांकडूनच सर्व क्रिया केल्या जातात' – ज्या सामूहिक शक्तीपासून शरीरे, वृक्ष इत्यादी उत्पन्न होतात, वाढतात व नाश पावतात; ज्या सामूहिक शक्तीपासून गंगा इत्यादी नद्या वाहतात; ज्या सामूहिक शक्तीत घर इत्यादी वस्तूंचे परिवर्तन होते; तीच सामूहिक शक्ती मनुष्याची पाहणे, ऐकणे, खाणे, पिणे इत्यादी सर्व क्रिया करते. परंतु अहंकाराने मोहित झालेला व अज्ञानामुळे मनुष्य त्या एकाच सामूहिक शक्तीपासून उद्भवणाऱ्या क्रियांचे दोन प्रकार करतो: एक, स्वयंचलित क्रिया, जसे शरीराची रचना, अन्नाचे पचन इत्यादी; आणि दुसरा, जाणीवपूर्वक केलेल्या क्रिया, जसे पाहणे, बोलणे, खाणे इत्यादी. अज्ञानामुळे मनुष्य जाणीवपूर्वक केलेल्या क्रिया स्वतःकडूनच केलेल्या समजतो.
प्रकृतीचीच उत्पत्ती असल्यामुळे, तिचे गुण (सत्त्व, रज, तम) हेच बुद्धी, अहंकार, मन, पंचमहाभूते, दहा इंद्रिये व पाच विषय (शब्द इ.) यांच्या रूपाने प्रगट होतात – यांनाही प्रकृतीचे गुणच असे म्हटले आहे. वरील शब्दांत प्रभू स्पष्ट सांगतात की सर्व क्रिया (एकत्रित असोत वा वैयक्तिक असोत) केवळ प्रकृतीच्या गुणांकडूनच केल्या जातात, आत्म्याकडून नव्हेत.
'अहंकाराने मोहित झालेला' – 'अहंकार' हा अंतःकरणाचा एक विकार आहे. त्या विकाराचा जाणणारा 'स्वरूप' (आत्मा) आहे. परंतु भ्रमामुळे जेव्हा तो विकारच आपले स्वरूप आहे असे समजून, आत्म्याची ओळख त्या विकाराशी करून घेतो, तेव्हा त्या पुरुषास 'मोहित झालेला' असे म्हणतात.
ज्याप्रमाणे शरीर हे 'हे' (इदम्) आहे, त्याप्रमाणे अहंकारही 'हे' (इदम्) आहे. 'हे' कधीही 'मी' (अहम्) होऊ शकत नाही – हे तत्त्व आहे. भ्रमामुळे जेव्हा एखादा पुरुष 'हे' यालाच 'मी' समजतो, म्हणजे 'हे' यालाच 'मी' मानतो, तेव्हा त्याला 'अहंकाराने मोहित झालेला' असे म्हणतात. हा आरोपित अहंकार प्रयत्न करून नाहीसा होत नाही; कारण प्रयत्न करण्यातही अहंकार असतोच. आरोपित अहंकार नाहीसा होतो – अंगीकार न करण्याने, म्हणजे 'असे न मानण्याने'.
**विशेष मुद्दा:** 'मी' हे दोन प्रकारचे आहे: (१) वास्तविक (सत्तामय) 'मी' (उदा. मी आहे – केवळ अस्तित्व). (२) अवास्तविक (आरोपित) 'मी' (उदा. मी शरीर आहे). 'वास्तविक मी' हे स्वाभाविक व नित्य आहे, आणि 'अवास्तविक मी' हे अस्वाभाविक व अनित्य आहे. म्हणून, 'वास्तविक मी' हे विसरले जाऊ शकते, पण नष्ट होऊ शकत नाही; आणि 'अवास्तविक मी' हे जाणवू शकते, पण टिकू शकत नाही. मनुष्य जो भ्रम करतो तो असा की, तो 'वास्तविक मी' (आपले स्वरूप) विसरतो आणि 'अवास्तविक मी' (मी शरीर आहे) यालाच खरे मानतो.
'मी कर्ता आहे असे समजतो' – जरी सर्व कर्मे सर्व प्रकारे केवळ प्रकृतीजन्य गुणांकडूनच केली जात असली, तरी अहंकाराने मोहित झालेला अज्ञानी पुरुष काही कर्मे स्वतःकडूनच केलेली समजतो. याचे कारण असे की, तो अहंकारालाच आपले स्वरूप मानतो. अहंकारामुळेच मनुष्य शरीर, इंद्रिये, मन इत्यादींवर 'मीपणा' आरोपित करतो आणि त्यांच्या क्रिया स्वतःकडूनच केलेल्या समजतो. ही भ्रांत कल्पना मनुष्याने स्वतःच आरोपित केलेली आहे; म्हणून ती फक्त त्यालाच दूर करता येते. ती दूर करण्याचे साधन म्हणजे – योग्य विवेक व चिंतनानंतर ती कल्पना अंगीकार न करणे; कारण कल्पनेचा नाश कल्पनेनेच होतो.
'करणे' आहे, आणि 'न करणे' आहे. ज्याप्रमाणे 'करणे' ही क्रिया आहे, त्याप्रमाणेच 'न करणे' हीही क्रिया आहे. झोपणे, जागे राहणे, बसणे, चालणे, समाधीत असणे – हे सर्व क्रियाच आहेत. क्रिया as such प्रकृतीत घडते. 'स्वरूप' (चैतन्यस्वरूप) मध्ये न करणेही नसते, न करणेही नसते; कारण ते दोन्हीपलीकडचे आहे. ते अकर्ता आहे आणि सर्वाचा प्रकाशक आहे. जर 'स्वरूपात'ही क्रिया असती, तर ते क्रियेचे (शरीरादींमधील विकाररूप क्रियेचे) ज्ञाता कसे होऊ शकले असते? करणे आणि न करणे हे जेथे 'मी' (अहम्) राहते तेथे घडते. जेव्हा 'मी' उपस्थित नसते, तेव्हा क्रियेशी कोणताही संबंध राहत नाही. सर्व मानवांची नैसर्गिक स्थिती त्या अकर्ता तत्त्वात (आपल्या स्वरूपात) आहे, ज्यामुळे करणे आणि न करणे हे दोन्ही प्रकाशित होतात. परंतु 'मी' या भ्रमामुळे मनुष्य प्रकृतीत घडणाऱ्या क्रियांशी संबंध आरोपित करतो. जड प्रकृतीशी आरोपित केलेला संबंध म्हणजेच 'मी' होय.
**विशेष मुद्दा:** ज्याप्रमाणे, लहर समुद्राचा एक भाग असल्यामुळे, लहर आणि समुद्र यांच्यात जातिसाम्य आहे – म्हणजे समुद्र लहराच्याच जातीचा आहे – त्याप्रमाणे, शरीर हे जगाचा एक भाग असल्यामुळे, शरीर आणि जग यांच्यात जातिसाम्य आहे. मनुष्य जगाला 'मी' मानत नाही, परंतु भ्रमामुळे शरीराला 'मी' मानतो.
ज्याप्रमाणे समुद्राशिवाय लहरेचे स्वतंत्र अस्तित्व नसते, त्याप्रमाणे जगाशिवाय शरीराचे स्वतंत्र अस्तित्व नसते. परंतु जेव्हा अहंकाराने मोहित झालेला पुरुष शरीरालाच 'मी' (आपले स्वरूप) मानतो, तेव्हा त्यामध्ये नाना प्रकारच्या इच्छा उद्भवू लागतात; जसे – मला पत्नी, पुत्र, धन इत्यादी वस्तू प्राप्त होवोत; लोक माझे चांगले मत ठेवोत, माझा आदर करोत, माझ्या इच्छेप्रमाणे वागोत इत्यादी. शरीरालाच आपले स्वरूप मानल्याने तो आधीच बद्ध आहे, आता इच्छा धरल्याने तो बंधन वाढवत आहे – आपल्यालाच अधिक संकटात ढकलत आहे, हे त्याला सुचतसुद्धा नाही.
साधनेच्या काळात, जरी साधकाला 'मी (आत्मा) प्रकृतीजन्य गुणांपासून पूर्णपणे पर आहे' याचा अनुभव नसला, तरी जर तो ते खरे मानून घेतो, तर तो तोच अनुभव प्राप्त करतो. अशाप्रकारे, ज्याप्रमाणे खोटी कल्पना अंगीकारून तो बद्ध झाला, त्याप्रमाणेच योग्य कल्पना अंगीकारून तो मुक्त होतो; कारण अंगीकारलेली कल्पना अंगीकार न करण्याने नष्ट होते – हे तत्त्व आहे. हाच मुद्दा प्रभूंनी पाचव्या अध्यायाच्या आठव्या श्लोकात, 'नैव किञ्चित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्' या शब्दांतील 'मन्येत' (मानावे) या शब्दाद्वारे स्पष्ट केला आहे – म्हणजे, 'मी कर्ता आहे' या अवास्तव कल्पनेचा नाश करण्यासाठी, 'मी काहीही करीत नाही' ही वास्तविक कल्पना अंगीकारावी लागते. 'मी शरीर आहे; मी कर्ता आहे' या सारख्या खोट्या कल्पनाही इतक्या दृढ होतात की त्या सोडवणे कठीण वाटते; मग 'मी शरीर नाही; मी अकर्ता आहे' या सारख्या खऱ्या कल्पना दृढ होणार नाहीत असे काय? आणि एकदा त्या दृढ झाल्या, मग त्या कधीही नष्ट होणार नाहीत.
★🔗
