**३.२७** प्रकृतिजै गुणहरूद्वारा नै सबै कार्यहरू सम्पन्न हुन्छन्। तर अहंकारले मोहित भएको व्यक्ति "म नै कर्ता हुँ" भन्ने सोच्दछ।
**टीका:** 'प्रकृतिजै गुणहरूद्वारा नै सबै कार्यहरू सम्पन्न हुन्छन्' – जुन सामूहिक शक्तिबाट शरीर, रूख आदि उत्पन्न हुन्छन्, बढ्दछन् र क्षय हुन्छन्; जसबाट गंगा आदि नदीहरू बग्दछन्; जसमा घर आदि वस्तुहरूमा परिवर्तन हुन्छ – त्यही सामूहिक शक्ति नै मानिसको देख्ने, सुन्ने, खाने, पिउने आदि सबै क्रियाहरूको लागि जिम्मेवार हो। तर, अहंकारले मोहित भएर र अज्ञानताको कारण, मानिस त्यो एक सामूहिक शक्तिबाट उत्पन्न हुने क्रियाहरूलाई दुई श्रेणीमा विभाजन गर्दछ: एक, स्वचालित क्रियाहरू, जस्तै शरीरको निर्माण, खाना पचाउने आदि; र अर्को, सजगतापूर्वक गरिने क्रियाहरू, जस्तै हेर्ने, बोल्ने, खाने आदि। अज्ञानताको कारण, मानिस सजगतापूर्वक गरिने क्रियाहरू आफैले गरेको मान्दछ।
प्रकृतिको उत्पादन भएकाले, गुणहरू (सत्त्व, रजस् र तमस्) ले बुद्धि, अहंकार, मन, पाँच महाभूतहरू, दस इन्द्रियहरू र पाँच इन्द्रियविषयहरू (शब्द आदि) – यी पनि प्रकृतिका गुण नै भनिन्छन्। माथिका शब्दहरूमा, भगवान् स्पष्ट रूपमा भन्नुहुन्छ कि सबै क्रियाहरू (सामूहिक वा व्यक्तिगत) प्रकृतिका गुणहरूद्वारा मात्र सम्पन्न हुन्छन्, आत्माद्वारा होइन।
'अहंकारले मोहित भएको व्यक्ति' – 'अहंकार' भनेको अन्तःकरणको एक विकार हो। 'स्वरूप' (आत्मा) त्यस विकारको ज्ञाता हो। तर, भ्रमवश जब कोही आत्मालाई त्यस विकारसँग तादात्म्य गर्दछ, अर्थात् त्यो विकारलाई नै आफ्नो स्वभाव ठान्दछ, त्यस्तो व्यक्तिलाई 'मोहित चित्त भएको' भनिन्छ।
जसरी शरीर 'यो' (इदम्) हो, त्यसैगरी अहंकार पनि 'यो' (इदम्) नै हो। 'यो' कहिल्यै 'म' (अहम्) हुन सक्दैन – यो नियम हो। जब कोही व्यक्ति भ्रमवश 'यो' लाई 'म' ठान्दछ, अर्थात् 'यो' लाई 'म' मान्दछ, तब उसलाई 'अहंकारले मोहित भएको' भनिन्छ। यो कल्पित अहंकार प्रयत्न गरेर हट्दैन; किनभने प्रयत्न गर्दा पनि अहंकार टाँसिएको हुन्छ। कल्पित अहंकार हट्छ – स्वीकार नगरेर, अर्थात् 'त्यसरी नमानेर'।
**विशेष बुँदा:** 'म' दुई प्रकारको हुन्छ: (१) वास्तविक (सत्तामय) 'म' (जस्तै: म छु – केवल अस्तित्व)। (२) अवास्तविक (कल्पित) 'म' (जस्तै: म शरीर हुँ)। 'वास्तविक म' स्वाभाविक र शाश्वत हो, र 'अवास्तविक म' अस्वाभाविक र अनित्य हो। त्यसैले, 'वास्तविक म' लाई बिर्सन सकिन्छ, तर नष्ट गर्न सकिदैन; र 'अवास्तविक म' लाई अनुभव गर्न सकिन्छ, तर टिकाउन सकिदैन। मानिसले गर्ने भ्रम यो हो कि ऊ 'वास्तविक म' (आफ्नो स्वरूप) लाई बिर्सन्छ र 'अवास्तविक म' (म शरीर हुँ) लाई सत्य मान्छ।
' "म नै कर्ता हुँ" भन्ने सोच्दछ' – यद्यपि सबै कार्यहरू प्रकृतिबाट उत्पन्न गुणहरूद्वारा मात्र सम्पन्न हुन्छन्, तथापि, अहंकारले मोहित भएको अज्ञानी व्यक्ति आफैं केही कार्यहरूको कर्ता हुँ भन्ने सोच्दछ। कारण के हो भने ऊ अहंकारलाई नै आफ्नो स्वभाव मान्दछ। अहंकारको कारण नै मानिसले शरीर, इन्द्रिय, मन आदिमा 'मैंपना' थोपार्दछ र तिनीहरूको क्रियाहरूको कर्ता आफैं हुँ भन्ने मान्दछ। यो भ्रान्त धारणा मानिसले आफैंले कल्पना गरेको हो; त्यसैले, यसलाई हटाउने पनि ऊ आफैं हुन सक्छ। यसलाई हटाउने उपाय हो – यथार्थ विवेक र चिन्तनपछि यसलाई स्वीकार नगर्नु; किनभने एउटा धारणा अर्को धारणाद्वारा नै काटिन्छ।
'गर्नु' छ, र 'नगर्नु' पनि छ। जसरी 'गर्नु' एउटा क्रिया हो, त्यसैगरी 'नगर्नु' पनि एउटा क्रिया हो। सुत्नु, जाग्नु, बस्नु, हिँड्नु, समाधिमा हुनु – सबै क्रियाहरू हुन्। क्रिया भनेको प्रकृतिमा नै घट्दछ। 'आत्मा' (चैतन्य स्वरूप) मा न त गर्नु छ न त नगर्नु; किनभने यो दुवैभन्दा पर छ। यो अकर्ता र सबैको प्रकाशक हो। यदि 'आत्मा' मा पनि क्रिया हुन्थ्यो भने, यो कसरी क्रियाको ज्ञाता (शरीर आदिमा हुने विकाररूपी क्रियाहरूको) हुन सक्थ्यो? गर्नु र नगर्नु त्यहाँ हुन्छ जहाँ 'म' (अहम्) बस्छ। जब 'म' हुँदैन, क्रियासँग कुनै सम्बन्ध रहँदैन। सबै मानिसहरूको स्वाभाविक अवस्था त्यो अकर्ता तत्त्व (आफ्नो स्वरूप) मा हो, जसद्वारा गर्नु र नगर्नु दुवै प्रकाशित हुन्छन्। तर, 'म' को कारण मानिसले प्रकृतिमा घट्ने क्रियाहरूसँग सम्बन्ध जोड्छ। प्रकृति (जड) संग जोडिएको यो कल्पित सम्बन्धलाई नै 'म' भनिन्छ।
**विशेष बुँदा:** जसरी तरंग सागरको अंश भएकोले तरंग र सागरबीच सामान्य अभेद छ – अर्थात् सागर तरंगकोै वर्गको हो – त्यसैगरी, शरीर संसारको अंश भएकोले शरीर र संसारबीच सामान्य अभेद छ। मानिसले संसारलाई 'म' ठान्दैन, तर भ्रमवश शरीरलाई 'म' ठान्दछ।
जसरी सागर बिना तरंगको आफ्नै कुनै स्वतन्त्र अस्तित्व हुँदैन, त्यसैगरी संसार बिना शरीरको आफ्नै कुनै अस्तित्व हुँदैन। तर, जब अहंकारले मोहित भएको व्यक्तिले शरीरलाई 'म' (आफ्नो स्वभाव) ठान्दछ, तब उसमा विभिन्न प्रकारका इच्छाहरू उत्पन्न हुन थाल्दछन्; जस्तै – मलाई पत्नी, छोरा, धन आदि वस्तुहरू प्राप्त होस्; मानिसहरूले मेरो राम्रो सोचोस्, मेरो आदर गरोस्, मेरो इच्छा अनुसार काम गरोस्, आदि। उसलाई यो कुरा सम्म सोच्ने मन पनि हुँदैन कि शरीरलाई आफ्नो स्वभाव ठानेर ऊ पहिले नै बद्ध भइसकेको छ; अब, इच्छा राखेर ऊ बन्धन बढाइरहेको छ – आफूलाई थप विपत्तिमा हालेको छ।
साधनाकालमा, साधकले 'म (आत्मा) प्रकृतिजन्य गुणहरूभन्दा पूर्णतया पर छु' भन्ने अनुभव नभए पनि, यदि उसले यसलाई सत्य मान्छ भने, उसले त्यही अनुभव प्राप्त गर्दछ। यसरी, जसरी ऊ झूटो धारणा स्वीकार गरेर बद्ध भएको थियो, त्यसैगरी सत्य धारणा स्वीकार गरेर मुक्त हुन्छ; किनभने स्वीकार गरिएको धारणा स्वीकार नगरेर नै नष्ट हुन्छ – यो नियम हो। यही बुँदा भगवान्ले पाँचौं अध्यायको आठौं श्लोकमा, 'नैव किञ्चित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्' यी शब्दहरूमा 'मन्येत' (मान्नुपर्छ) शब्दद्वारा प्रकट गर्नुभएको छ – अर्थात्, 'म कर्ता हुँ' भन्ने यो अवास्तविक धारणालाई नष्ट गर्न, 'म केही पनि गर्दिनँ' भन्ने वास्तविक धारणा स्वीकार गर्नुपर्छ। 'म शरीर हुँ; म कर्ता हुँ' जस्ता मिथ्या धारणाहरू पनि यति दृढ हुन्छन् कि तिनलाई छोड्न गाह्रो लाग्छ; तब, 'म शरीर होइन; म अकर्ता हुँ' जस्ता सत्य धारणाहरू कसरी दृढ हुँदैनन्? र एकपटक दृढ भएपछि, तिनीहरू कहिल्यै कसरी नाश हुन्छन्?
★🔗
