३.३०. हे अर्जुना, विवेकबुद्धीने तू सर्व कर्तव्यकर्म माझ्यावर समर्पित कर. इच्छा, ममता आणि आकुलता यांपासून मुक्त होऊन युद्धरूपी कर्तव्याचे आचरण कर.
**टीका:** "मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा" – साधारणतः साधकाच्या मनात असा विचार येतो की, कर्मे बंधनकारक आहेत आणि तरी कर्म न करता राहता येत नाही. म्हणून मी कर्म केले तर बद्ध होईन! तर कर्म कसे करावे की ती बंधनकारक न होता मोक्षकारक होतील? यासाठी भगवंत अर्जुनाला सांगतात: अध्यात्मचित्ताने (विवेक आणि चिंतनयुक्त अंतःकरणाने) तू सर्व कर्तव्यकर्म माझ्यावर समर्पित कर; म्हणजे, तुझा त्यांच्याशी काही संबंध आहे असे समजू नकोस. कारण, वास्तविक पाहता, संपूर्ण विश्वाच्या सर्व क्रियांमध्ये फक्त माझीच शक्ती कार्यरत आहे. शरीर, इंद्रिये, विषय इत्यादीही माझे आहेत आणि शक्तीही माझीच आहे. म्हणून, "सर्व काही ईश्वराचे आहे आणि ईश्वर माझाच आहे" या दृढ भावनेने तू आपले कर्तव्य पार पाडशील तर ती कर्मे तुला बांधणार नाहीत; उलट, ती तुझ्या मोक्षाचे साधन बनतील.
शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, विषय इत्यादींवर माणसाचा खरा ताबा नसल्याचा अनुभव सर्व मानवांना येतो. हे सर्व प्रकृतीचे आहेत – "प्रकृतिस्थानि" – आणि जीवात्मा स्वतः परमात्म्याचाच अंश आहे – "ममैवांशो जीवलोके" (गीता १५.७). म्हणून, शरीरादी विषयांत चुकून धरलेली 'माझेपणा' या भावनेचा त्याग करून, ते केवळ ईश्वराचे आहेत (जे ते खरोखर आहेत) असे स्वीकारणे यालाच 'समर्पण' (अर्पण) म्हणतात. त्यामुळे, आपल्या विवेकाला महत्त्व देऊन विषय आणि कर्म यांच्याशी मूर्खपणे धरलेला संबंध सोडणे हाच समर्पणाचा खरा हेतू आहे.
"अध्यात्मचेतसा" या शब्दाद्वारे भगवंतांचा हेतू असा आहे की, साधक जो काही मार्ग अनुसरतो, त्याचे लक्ष्य लौकिक नसून आध्यात्मिक असावे. खरेतर, आवश्यकता नेहमी शाश्वत तत्त्वाची (आध्यात्मिक) असते, तर इच्छा नेहमी अनित्य तत्त्वाची (उत्पत्ती-विनाशाच्या अधीन असलेल्या विषयांची) असते. साधकाचे लक्ष्य असावे, इच्छा नसावी. लक्ष्य असलेले हृदय विवेक आणि चिंतनयुक्त राहते.
तात्त्विक किंवा वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून शरीरासारख्या भौतिक वस्तू स्वतःच्या आहेत हे सिद्ध करता येत नाही. वास्तविकता अशी की, हे पदार्थ स्वतःचे नसून स्वतःसाठीही नाहीत; तर ते फक्त योग्य वापरासाठी दिलेले आहेत. हे स्वतःचे नसल्यामुळेच, त्यांवर कोणाचाही खरा अंमल नसतो.
संपूर्ण विश्व ईश्वराचे आहे; मात्र, जीव, अज्ञानामुळे ईश्वराच्या वस्तू स्वतःच्या समजून बंधनात पडतो. म्हणून, विवेक-चिंतनाद्वारे हे अज्ञान नष्ट करून, सर्व वस्तू आणि कर्मे आध्यात्मिक तत्त्वाची (ईश्वराची) आहेत असे स्वीकारणे म्हणजेच अध्यात्मचित्ताने त्यांचे समर्पण करणे होय.
या श्लोकात "अध्यात्मचेतसा" हा शब्द प्राथमिक महत्त्वाचा आहे. याचा अर्थ असा की, अविवेकामुळेच नाशवंत शरीर (जग) स्वतःचे दिसते. विवेक-चिंतनाने पाहिले तर शरीर किंवा जग स्वतःचे दिसणार नाही; उलट, केवळ अविनाशी परम तत्त्व स्वतःचे दिसेल. जग स्वतःचे पाहणे म्हणजे पतन आणि ते स्वतःचे न पाहणे म्हणजे उन्नती – "द्वयक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम्. ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम्." (दोन अक्षरी "मम" – "हे माझे" – हे मृत्यू आहे आणि तीन अक्षरी "न मम" – "हे माझे नाही" – हे शाश्वत, अमर ब्रह्म आहे.)
**समर्पणाविषयी एक विशेष मुद्दा:** भगवंत म्हणतात, "सर्व कर्मे माझ्यावर समर्पित कर" ("मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य") कारण माणसाने साधने (शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण), साध्य (कर्म करण्यास उपयुक्त सामग्री) आणि कर्मे ही स्वतःची आणि स्वतःसाठी आहेत असे चुकून गृहीत धरले आहे, जे ती कधीही नव्हती, नाहीत, होणार नाहीत आणि असू शकत नाहीत. अविनाशीचा उत्पत्ती-मरणाच्या अधीन असलेल्या पदार्थांशी काय संबंध असू शकतो? म्हणून, एखाद्याने कर्मे जगाला समर्पित केली, प्रकृतीला समर्पित केली किंवा ईश्वराला समर्पित केली – तिन्हीचा परिणाम सारखाच होईल; कारण जग हे प्रकृतीचे उत्पादन आहे आणि ईश्वर हा प्रकृतीचा स्वामी आहे. या दृष्टिकोनातून जग आणि प्रकृती ही दोन्ही ईश्वराची आहेत. त्यामुळे, "मी ईश्वराचा आहे आणि 'माझे' म्हटल्या जाणाऱ्या सर्व वस्तूही ईश्वराच्याच आहेत" या भावनेने सर्व काही ईश्वराला समर्पित करावे; म्हणजेच, ममतेची सर्व भावना सोडावी. असे केल्यानंतर साधकाला जगाकडून किंवा ईश्वराकडून कशाचीही इच्छा करण्याची गरज राहत नाही; कारण ईश्वर स्वतः त्याच्यासाठी आवश्यक ते सर्व व्यवस्थित करतो.
समर्पण केल्यानंतर शरीरादी वस्तू स्वतःच्या दिसू नयेत. त्या स्वतःच्या दिसल्या तर समर्पण खरोखर झालेले नाही. म्हणूनच भगवंत विवेक-चिंतनयुक्त चित्ताने समर्पण करण्याचा उपदेश करतात, जेणेकरून ही वास्तविकता योग्य रीतीने समजेल: हे पदार्थ केवळ ईश्वराचे आहेत, स्वतःचे अजिबात नाहीत.
ईश्वराला समर्पण करण्याचा उपदेश इतका असाधारण आहे की, ते अनिच्छेने केले तरीही ते फायद्याशिवाय काही नाही. कारण कर्मे आणि वस्तू अजिबात स्वतःच्या नसतात. कर्मे केल्यानंतरही त्यांचे समर्पण करता येते, पण वस्तू आणि कर्म यांच्याशीचा संबंध तोडला तरच खरे समर्पण होते. हा संबंध तोडणे म्हणजे, साधने (शरीर इ.), साध्य (लौकिक वस्तू), कर्मे आणि 'स्व' – हे सर्व केवळ ईश्वराचे आहेत हे जेव्हा खरोखर अनुभवाला येते तेव्हाच होते. साधक साध्य ईश्वराचे आहे असे मानण्याचा प्रयत्न करतात, पण "साधने आणि स्वही ईश्वराचे आहेत" या गोष्टीकडे त्यांचे लक्ष जात नाही. त्यामुळे त्यांचे समर्पण अपूर्ण राहते. म्हणून, साधकाने साधने, साध्य, कर्मे आणि 'स्व' – हे सर्व केवळ ईश्वराचे आहेत, जे ते खरोखर आहेत तसेच स्वीकारावे.
कर्मे आणि वस्तू यांच्या स्वरूपाचाच त्याग करणे म्हणजे समर्पण नव्हे. ईश्वराच्या वस्तू केवळ ईश्वराच्याच आहेत असे स्वीकारणे म्हणजे खरे समर्पण. जो वस्तू स्वतःच्या मानून ईश्वराला समर्पित करतो, त्याला ईश्वराकडून अनेक वस्तू परत मिळतात; जसे जमिनीत पेरलेल्या बियांपेक्षा अनेक पटीने धान्य मिळते. मात्र, अनेक पटीने मिळाले तरी ते मर्यादितच असते. पण जो वस्तू स्वतःची नाही (ईश्वराची आहे) मानून ईश्वराला समर्पित करतो, त्याला ईश्वर स्वतःच देतो आणि ऋणीही होतो. याचा अर्थ असा की, वस्तू स्वतःची मानून (वस्तूचे हृदयात महत्त्व असल्यामुळे) देण्याने मिळणारे मूल्य वस्तूमध्येच असते; पण ती स्वतःची नाही मानून देण्याने ईश्वरच प्राप्त होतो.
खरे समर्पण ईश्वराला अत्यंत आनंदित करते. याचा अर्थ असा नाही की समर्पणामुळे ईश्वराला काही मदत मिळते; तर समर्पण करणारा कर्मबंधनापासून मुक्त होतो आणि यातच ईश्वराचा आनंद आहे. जसे एक लहान मूल, आंगणात सापडलेली चावी वडिलांकडे देताना वडिलांना आनंद होतो – तर ते लहान मूल स्वतः वडिलांचेच आहे, आंगण वडिलांचेच आहे आणि चावीही वडिलांचीच आहे – तरीही चावी मिळाल्याने नव्हे तर मुलाच्या भावनेने (देण्याच्या) वडिलांना आनंद होतो. ते हात वर करून मुलाला सांगतात, "तू एवढा उंच व्हा!" म्हणजेच, ते मुलाला स्वतःहूनही वर उंचावतात. त्याप्रमाणे, सर्व वस्तू, शरीर आणि शरीरी (स्व) हे केवळ ईश्वराचेच आहेत. त्यामुळे, त्यांवरील ममतेचा त्याग करून केवळ ईश्वरालाच समर्पित करण्याची भावना पाहून ईश्वराला आनंद होतो (ईश्वर प्रसन्न होतो) आणि तो ऋणी होतो.
**इच्छाविषयी एक विशेष मुद्दा:** ईश्वराने मानवी शरीर अत्यंत आश्चर्यकारक रीतीने रचले आहे. माणसाच्या जगण्यासाठी आणि साधनेसाठी आवश्यक असलेली सर्व सामग्री त्याला प्रचुर प्रमाणात उपलब्ध आहे. ईश्वरप्रदत्त विवेकही त्याच्यात आहे. माणूस, त्या विवेकाला महत्त्व न देता, मिळालेल्या वस्तूंचा योग्य वापर न करता, त्या स्वतःच्या मानून स्वतःसाठी वापरतो, आणि मिळालेल्या वस्तूंची आसक्ती व न मिळालेल्यांची इच्छा निर्माण करतो, तेव्हा तो जन्ममरणाच्या चक्रात बद्ध होतो. आता दिसत असलेले वस्तू, व्यक्ती, परिस्थिती, घटना, क्षमता, सामर्थ्य, शरीर, इंद्रिये, मन, प्राण, बुद्धी इत्यादी आपल्याबरोबर पूर्वी नव्हती आणि नंतरही कायम राहणार नाहीत; कारण ती कधीही एकसारखी राहत नाहीत, ती क्षणोक्षणी बदलत असतात. ही वास्तविकता माणूस जाणतो. माणूस जसे जाणतो तसे स्वीकारेल आणि आचरणात आणेल तर त्याच्या मोक्षाविषयी अणुमात्र शंका नाही. जसे जाणते तसे स्वीकारणे म्हणजे: शरीरादी वस्तू स्वतःच्या आणि स्वतःसाठी नाहीत असे मानणे, त्यांच्यावर अवलंबून न राहणे आणि त्यांना महत्त्व देऊन त्यांची गुलामगिरी स्वीकारणे नाही. वस्तूंना महत्त्व देणे ही एक मोठी चूक आहे. त्यांच्या प्राप्तीने स्वतः पूर्ण झालो असे मानणे हे एक मोठे बंधन आहे. नाशवंत वस्तूंना महत्त्व देण्यामुळेच त्यांच्याविषयी नव्या इच्छा निर्माण होतात. इच्छा हे सर्व पाप, क्लेश, दुःख, आपत्ती, नरक इत्यादींचे मूळ आहे. इच्छेने वस्तू मिळत नाहीत आणि नशिबाने मिळाल्या तरी टिकत नाहीत. कारण वस्तू अनित्य आहेत, येणाऱ्या-जाणाऱ्या आहेत, तर 'स्व' शाश्वत आहे. म्हणून इच्छेचा त्याग करून माणसाने आपले कर्तव्यकर्म करावे.
येथे एक शंका येऊ शकते: इच्छा नसताना कर्माकडे प्रवृत्ती कशी होईल? याचे निरसन असे: इच्छापूर्तीसाठी आणि इच्छानिवृत्तीसाठी अशी दोन्ही प्रवृत्ती होते. सामान्य लोक इच्छापूर्तीसाठी कर्म करतात, तर साधक स्वच्छतेसाठी, म्हणजे इच्छानिवृत्तीसाठी (गीता ५.११) कर्म करतात. खरेतर, इच्छानिवृत्तीसाठीच कर्माकडे प्रवृत्ती असते, इच्छापूर्तीसाठी नसते.
मानवी शरीर केवळ आपल्या लक्ष्यपूर्तीसाठी दिलेले आहे. लक्ष्य साध्य झाले की करण्यासारखे काही उरत नाही. इच्छापूर्तीसाठी कर्माकडे प्रवृत्ती फक्त त्या मानवांमध्ये होते, ज्यांनी आपले खरे लक्ष्य (शाश्वत तत्त्वाची, ईश्वराची प्राप्ती) विसरले आहे. अशा लोकांना भगवंतांनी "कृपणः" (दीन किंवा दयायोग्य) असे म्हटले आहे – "कृपणाः फलहेतवः" (गीता २.४९). उलट, जे लक्ष्य डोळ्यांसमोर ठेवून (इच्छानिवृत्तीसाठी) कर्म करतात, त्यांना भगवंतांनी "मनीषी" (ज्ञानी) असे म्हटले आहे – "फलं त्यक्त्वा मनीषिणः" (गीता २.५१). सेवा, आत्मसाक्षात्कार आणि ईश्वरप्राप्तीची भावना हे लक्ष्य आहे, इच्छा नाही. नाशवंत वस्तू प्राप्त करण्याची भावना ही इच्छा आहे. म्हणून, इच्छा नसताना प्रवृत्ती नसते असे मानणे ही चूक आहे. लक्ष्यपूर्तीसाठीही कर्मे निर्विघ्नपणे चालतात.
आपल्या पूर्ण, ईश्वराकडून वळून जाऊन जगाशी (जडाशी) संबंध धरल्यामुळेच आवश्यकता आणि इच्छा ही दोन्ही निर्माण होतात. जगाशी चुकून धरलेला संबंध पूर्णपणे सोडला तर आवश्यकता पूर्ण होते आणि इच्छा नाहीशी होते.
**"निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः"** – सर्व कर्मे आणि वस्तू (कर्माची सामग्री) ईश्वराला समर्पित केल्यानंतरही इच्छा, ममता आणि आकुलता यांचा काही अंश शिल्लक राहू शकतो. उदाहरणार्थ, आपण एखाद्याला एक पुस्तक दिले. तो ते वाचताना दिसला की आपल्या मनात विचार येतो: "तो *माझे* पुस्तक वाचतोय." ही ममतेची लागण समर्पण केल्यानंतरही राहते. ही लागण सोडण्यासाठी भगवंत अर्जुनाला सांगतात: नवीन वस्तूंची *इच्छा* करू नकोस, मिळालेल्या वस्तूंची *ममता* करू नकोस आणि गमावलेल्या वस्तूंची *आकुलता* करू नकोस. सर्व काही समर्पण केल्याची कसोटी हीच की इच्छा, ममता किंवा आकुलतेचा अंशमात्रही शिल्लक राहू नये.
ज्या साधकांना, सर्व काही ईश्वराला समर्पित केल्यानंतरही, शरीरादी वस्तूंविषयी इच्छा, ममता, आकुलता संस्कारवशातून दिसते, त्यांनी कधीही निराश होऊ नये. कारण ज्याला इच्छा दिसते तोच इच्छारहित आहे; ज्याला ममता दिसते तोच निर्मम आहे; आणि ज्याला आकुलता दिसते तोच विगतज्वर आहे. त्याचप्रमाणे, जो शरीराला 'अहं' मानतो तोच अशरीरी (अहंकाररहित) आहे. म्हणून प्रत्येक मानव इच्छा, ममता आणि आकुलतेपासून मुक्त होण्याचा पूर्ण अधिकारी आहे.
गीतेत "ज्वर" (ताप/आकुलता) हा शब्द फक्त येथेच आला आहे. युद्धात कौटुंबिक स्नेह इत्यादींमुळे आकुलता निर्माण होण्याची शक्यता असते. म्हणून युद्धरूपी कर्तव्यकर्म करताना विशेष सावधगिरी बाळगण्यासाठी भगवंतांनी "विगतज्वरः" हा शब्द वापरून अर्जुनाला आकुलतारहित होऊन युद्ध करण्यास सांगितले आहे.
अर्जुनापुढे कर्तव्य युद्धरूपात होते म्हणून भगवंतांनी "युध्यस्व" या शब्दाने युद्ध करण्याचा आदेश दिला आहे. येथे भगवंतांचा हेतू युद्ध करण्याबद्दल नसून कर्तव्यपालनाबद्दल आहे. म्हणून, साधकापुढे वेळोवेळी जे कर्तव्य येईल, ते त्याने ईश्वरार्पणबुद्धीने, इच्छारहित, निर्मम आणि विगतज्वर होऊन करावे. त्याच्या फलाकडे (यश-अपयश) पाहू नये. यश-अपयश, अनुकूल-प्रतिकूल इत्यादींमध्ये समबुद्धीने राहणे म्हणजे "विगतज्वर" होणे होय; कारण अनुकूल परिस्थितीतून उद्भवणारा आनंद आणि प्रतिकूल परिस्थितीतून उद्भवणारी चिंता – हे दोन्ही ज्वर (आकुलता) आहेत. राग-द्वेष, हर्ष-शोक, काम-क्रोध इत्यादीही ज्वरच आहेत. थोडक्यात, राग-द्वेष, चिंता, व्याकुळता, अस्थिरता इत्यादी सर्व मानसिक विकार (क्लेश) हे ज्वर आहेत आणि त्यांपासून मुक्त होणे म्हणजे "विगतज्वरः" या शब्दाचा अर्थ आहे.
**एक विशेष मुद्दा:** जेव्हा साधकाचे एकमेव लक्ष्य ईश्वरप्राप्ती होते, तेव्हा त्याजकडे जी सामग्री (वस्तू, परिस्थिती इ.) आहे, ती सर्व साधन (साधनेचे साधन) बनते. मग त्या सामग्रीत चांगली-वाईट अशी विभागणी राहत नाही. म्हणून जी सामग्री आहे, जशी आहे, तीच आणि तशीच ईश्वराला समर्पित करावी. ईश्वराने जे दिले आहे, तेच त्याला परत द्यावे.
सर्व कर्मे ईश्वराला समर्पित केल्यानंतरही, स्वतःमध्ये जी इच्छा, ममता, आकुलता जाणवते, तीही ईश्वराला समर्पित करावी. ईश्वराला समर्पित करून ईश्वरात स्थित होवावे. योग प्राप्त करू इच्छिणाऱ्यासाठी कर्म हे कारण म्हटले आहे – "आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते" (गीता ६.३). कारण केवळ कर्तव्यकर्म करूनच साधकाला आपल्या कोणत्या कोणत्या उणिवा (इच्छा, ममता इ.) आहेत आणि कुठे आहेत हे जाणवते. म्हणूनच बाराव्या अध्यायात, बाराव्या श्लोकात, कर्मफलत्याग (कर्मयोग) हा ध्यानापेक्षा श्रेष्ठ म्हटला आहे; कारण ध्यानात साधकाचे लक्ष विशेषतः मनाच्या चंचलतेवर असते आणि ध्येयवस्तूवर मन एकाग्र करणे म्हणजेच ध्यानाचे यश समजतो. मात्र, कर्म करतानाच त्याचे लक्ष इतर उणिवांकडे (इच्छा, ममता इ.) वळते. म्हणून या श्लोकात "युध्यस्व" या शब्दाने भगवंत कर्तव्यपालनाचा उपदेश करतात.
जसे दुसऱ्या अध्यायातील आठेचाळीसाव्या श्लोकात भगवंतांनी यश-अपयशात समबुद्धीने कर्तव्य करण्याचा उपदेश केला, तसेच येथे (तीसाव्या श्लोकात) इच्छारहित, निर्मम आणि विगतज्वर होऊन युद्ध करण्याचा, म्हणजे कर्तव्यकर्म करण्याचा उपदेश केला आहे. युद्धासारखे कठोर (क्रूर) कर्मही समबुद्धीने केले जाऊ शकते, तर समबुद्धीने न करता येणारे दुसरे कोणते कर्म आहे? समबुद्धी तेव्हाच येते जेव्हा "शरीर मी नाही, माझे नाही आणि माझ्यासाठी नाही" ही भावना उद्भवते – जी ते खरोखर आहे तशीच.
कर्तव्यकर्माचे आचरण तेव्हाच शक्य आहे जेव्हा साधकाचे लक्ष्य जग नसून केवळ ईश्वर असते. साधक, ईश्वरप्राप्तीचे लक्ष्य डोळ्यांसमोर ठेवून जसजसा अधिकाधिक कर्तव्यपरायण होत जातो, तसतशी इच्छा, ममता, आसक्ती इत्यादी दोष आपोआप नष्ट होतात आणि समबुद्धीत स्वतःच्या स्वरूपाचा अनुभव येतो. समबुद्धीत स्वरूपाचा पूर्ण अनुभव आल्यावर कर्तृत्वबुद्धी पूर्णपणे नष्ट होते आणि लक्ष्याशी एकत्व प्राप्त होते. हा एक नियम आहे की स्वतःसाठी काहीही मिळविण्याची किंवा करण्याची इच्छा शिल्लक राहिली नाही, तर "अहं" (व्यक्तित्व) आपोआप नाहीसे होते.
अर्जुन कल्याण (श्रेय) इच्छितो, पण युद्धरूपी कर्तव्य टाळून. म्हणून अर्जुन जेव्हा आपले कल्याण विचारतो, तेव्हा भगवंत त्याला युद्धरूपी कर्तव्य करण्याचा उपदेश करतात; कारण भगवंतांच्या दृष्टीने कर्तव्यपालनाने, म्हणजे कर्मयोगाने, तसेच ज्ञानयोगाने आणि भक्तियोगाने कल्याण प्राप्त होते.
**संदर्भ:** मागील श्लोकात आपला सिद्धांत सांगून भगवंत आता पुढील दोन श्लोकांत आपल्या सिद्धांताचे समर्थन करतात.
★🔗
