**भगवद्गीता, अध्याय ३, श्लोक ४१**
त्यस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥
**अनुवाद:**
म्हणूनच, हे भरतवंश्यांमध्ये श्रेष्ठा अर्जुना! सर्वप्रथम इंद्रियांचे नियमन करून, ज्ञान आणि विज्ञान यांचा नाश करणाऱ्या या पापी कामनेचा तू बलपूर्वक वध कर.
**टीका:**
'म्हणूनच, हे भरतश्रेष्ठा, प्रथम इंद्रियांचे नियमन करा' — इंद्रियांचे नियमन म्हणजे त्यांना विषयभोगाच्या बुद्धीने विषयांकडे वाहू देणे नव्हे, तर केवळ निर्वाहाच्या किंवा साधनमात्र बुद्धीनेच प्रवृत्त करणे. आशय असा की, आसक्तीच्या बुद्धीने विषयांशी संबंध नसावा किंवा द्वेषाच्या बुद्धीने त्यांच्यापासून विरक्तीही नसावी. (गीता १८.१०) आसक्तीने प्रवृत्ती आणि द्वेषाने निवृत्ती यामुळे रागद्वेष बळावतात आणि इच्छेविरुद्धही मनुष्याला पतनाकडे नेतात. म्हणून, प्रवृत्ती-निवृत्ती किंवा कर्तव्य-अकर्तव्य यांचे ज्ञान करून देणारा अधिकार एकमेव शास्त्राचाच आहे. (गीता १६.२४) शास्त्रविहित कर्तव्याचे आचरण आणि अकर्तव्याचा त्याग यांद्वारे इंद्रियांवर नियंत्रण प्राप्त होते. कामनांचा वध करण्यासाठी प्रथम इंद्रियनिग्रहाचा उपदेश करण्याचे कारण असे की, जोपर्यंत मनुष्य इंद्रियांच्या वशात असतो, तोपर्यंत त्याची दृष्टी सत्याकडे वळत नाही; आणि दृष्टी सत्याकडे न वळल्यामुळे, म्हणजेच सत्यानुभव न झाल्यामुळे, कामना पूर्ण नष्ट होत नाही.
मनुष्याची प्रवृत्ती इंद्रियांद्वारेच होते. म्हणून तो प्रथम विषयांमध्ये गुंततो, यामुळे त्या विषयांची इच्छा निर्माण होते. इच्छायुक्त कर्मे करून मनुष्य पूर्णपणे इंद्रियांच्या ताब्यात जातो आणि यामुळे त्याचे पतन होते. पण जो मनुष्य इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवून निष्काम बुद्धीने नित्यकर्मे करतो, त्याची शीघ्र प्रगती होते.
'ज्ञान आणि विज्ञान यांचा नाश करणारी' — 'ज्ञान' या शब्दाचा अर्थ शास्त्रज्ञान असाही होतो; उदाहरणार्थ, ब्राह्मणाच्या स्वाभाविक कर्तव्यांच्या प्रसंगी 'ज्ञान' शब्द शास्त्रज्ञानासाठी योजिला आहे. (गीता १८.४२). तथापि, येथील संदर्भानुसार 'ज्ञान' म्हणजे विवेक (कर्तव्य-अकर्तव्य वेगळे जाणणे) अर्थ घेणे योग्य दिसते. 'विज्ञान' या शब्दाचा अर्थ विशेष ज्ञान, म्हणजेच तत्त्वज्ञान (अनुभवजन्य ज्ञान, सत्यज्ञान किंवा आत्मसाक्षात्कार) असा आहे.
विवेक आणि तत्त्वज्ञान हे दोन्ही स्वयंसिद्ध आहेत. तत्त्वज्ञानाचा अनुभव सर्वांना होत नाही, पण विवेकाचा अनुभव प्रत्येकाला होतो. हा विवेक माणसामध्ये विशेषतः असतो. अर्जुनाच्या प्रश्नातील 'अनिच्छया' (मनुष्य अनिच्छेनेही पाप का करतो?) या शब्दाने हेही सिद्ध होते की, मनुष्यात विवेक असतो आणि या विवेकाद्वारेच त्याला पाप-पुण्य दोन्ही कळते आणि पाप करावेसे वाटत नाही. विवेकाशिवाय पाप न करण्याची इच्छा निर्माण होत नाही. पण ही 'कामना' त्या विवेकावर आच्छादन घालते आणि त्याला जागृत होऊ देत नाही.
विवेक जागृत झाला की, मनुष्य भविष्यातील, म्हणजेच परिणामाचा विचार करून सर्व कर्मे करतो. पण कामनेमुळे विवेकावर आच्छादन पडल्यामुळे दृष्टी परिणामाकडे अजिबात जात नाही. दृष्टी परिणामाकडे न जाण्यामुळेच तो पाप करतो.
अशाप्रकारे, ही कामना सर्वाना अनुभवास येणाऱ्या विवेकालासुद्धा जागृत होऊ देत नसल्यास, ती सर्वाना अनुभवास न येणाऱ्या तत्त्वज्ञानाला जागृत होऊ देणार कशी? म्हणूनच येथे कामनेला ज्ञान (विवेक) आणि विज्ञान (आत्मज्ञान) या दोन्हींचा नाश करणारी असे वर्णन केले आहे.
वास्तविक, ही कामना ज्ञान-विज्ञानाचा नाश (अभाव) करीत नाही; तर ती दोन्हींवर आच्छादन घालते, म्हणजेच त्यांना प्रकट होऊ देत नाही. त्यांना झाकणे यालाच येथे नाश करणे असे म्हटले आहे. याचे कारण असे की, ज्ञान आणि विज्ञान कधीच नष्ट होत नाहीत. नाश प्रत्यक्षात फक्त 'कामने'चाच होतो. ज्याप्रमाणे डोळ्यांसमोर ढग आले की 'ढगांनी सूर्य झाकला' असे म्हणतात, पण वास्तविक सूर्य झाकला जात नाही तर डोळे झाकले जातात; त्याप्रमाणेच 'कामनेने ज्ञान-विज्ञान झाकले' असे म्हटले तरी वास्तविक ज्ञान-विज्ञान झाकले जात नाही तर बुद्धी झाकली जाते.
'म्हणून या पापीचा वध करा' — कामना ही सर्व पापांचे मूळ आहे. म्हणून कामना उद्भवली की पापाची शक्यता राहते. नंतर कामना मनुष्याच्या विवेकावर आच्छादन घालून त्याला अंध करते, यामुळे त्याला पाप-पुण्याचे ज्ञानच राहात नाही आणि तो केवळ पापांमध्येच रममाण होतो. यामुळे त्याचे मोठे पतन होते. म्हणून प्रभूंनी कामनेला महापापी म्हणून वर्णन करून तिचा निश्चित वध करावा असा आदेश दिला आहे.
गृहस्थाश्रम योग्य नाही, तर संन्यास धारण करून एकांतात जावे — अशा विचाराने मनुष्य क्रिया बदलू इच्छितो, पण कारण 'कामना' सोडत नाही; ती सोडण्याचा विचारसुद्धा करीत नाही. कामना सोडली तर सर्व क्रिया आपोआप योग्य होतील. जीवनाची इच्छा व इतर कामना धारण करून मनुष्य जेव्हा मरतो, तेव्हा त्या कामना त्याच्या पुढच्या जन्माचे कारण बनतात. आशय असा की, मनुष्यात कामना शिल्लक राहिल्यामुळे तो जन्म-मरणाच्या बंधनात बद्ध राहतो. अशाप्रकारे, बांधण्याखेरीज कामनेचा दुसरा काही उपयोग नाही.
जड वस्तूंबद्दल मनुष्याला आकर्षण वाटते, तेव्हाच त्यांच्याबद्दल कामना निर्माण होते. कामना निर्माण झाल्याबरोबर विवेकदृष्टी दबली जाते आणि इंद्रियदृष्टीचे प्राबल्य होते. इंद्रिये मनुष्याला केवळ शब्दादि विषयांपासून मिळणाऱ्या सुखाच्या भोगातच गुंतवून ठेवतात. पशु-पक्ष्यांची प्रवृत्तीसुद्धा इंद्रियांद्वारे मिळणाऱ्या सुखापर्यंतच राहते. पण कामनेमुळे विवेकावर आच्छादन पडल्यामुळे मनुष्य इंद्रियजन्य सुखासाठी प्रथम वस्तूंची इच्छा करू लागतो आणि नंतर वस्तूंसाठी पैशाची इच्छा करू लागतो. इतकेच नव्हे, तर त्याची दृष्टी पैशापासूनच मोजणीकडे (संचयाकडे) वळते. मग तो फक्त मोजणी वाढवण्यातच गुंतून राहतो. निर्वाहासाठी लागणाऱ्या पैशापेक्षा पैशांचा संचय अधिक हीन आहे आणि संचयापेक्षासुद्धा मोजणी ही अतिशय हीन आहे. मोजणी वाढवण्यासाठी तो खोटेपणा, फसवणूक, लबाडी, चोरी इत्यादी पापकर्मेसुद्धा करू लागतो आणि मोजणी वाढली की त्यामध्ये अहंकारही निर्माण होतो, जो आसुरी संपत्तीचे मूळ आहे. अशाप्रकारे कामनेमुळे मनुष्य मोठ्या पतनाकडे जाऊ लागतो. म्हणून प्रभूंनी या महापापी कामनेचा पूर्ण नाश करावा असा आदेश दिला आहे.
★🔗
