त्यसर्थ, हे भरतवंशमा श्रेष्ठ अर्जुन! सर्वप्रथम इन्द्रियहरूलाई वशमा पारेर यो ज्ञान र विज्ञानको महान् विनाशक पापी कामनालाई बलपूर्वक नाश गर्नुपर्छ।
टीका: 'त्यसर्थ हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, पहिले इन्द्रियहरूलाई नियमित गर'— इन्द्रियहरूलाई नियमित गर्नु भनेको तिनलाई भोगको भावनाले विषयहरूमा प्रवृत्त नगर्नु होइन, तर केवल निर्वाहको लागि वा साधनको रूपमा मात्र प्रवृत्त गर्नु हो। आशय के हो भने विषयहरूसँग आसक्तिको साथ प्रवृत्ति नहोस्, नतिनबाट घृणाको साथ निवृत्ति नहोस्। (गीता १८.१०) आसक्तिको साथ प्रवृत्ति र घृणाको साथ निवृत्तिले आसक्ति र घृणालाई बलियो बनाउँछ, र व्यक्तिलाई इच्छा विपरीत पनि पतनतिर लैजान्छ। त्यसैले प्रवृत्ति र निवृत्ति, वा कर्तव्य र अकर्तव्य जान्नको लागि शास्त्रहरू नै प्रमाण हुन्। (गीता १६.२४) शास्त्र अनुसार कर्तव्य गर्दै र अकर्तव्य त्याग्दै गर्दा इन्द्रियहरू वशमा हुन्छन्। कामनालाई नाश गर्न इन्द्रियहरूलाई पहिले नियमित गर्ने उपदेश दिनुको कारण के हो भने, जबसम्म व्यक्ति इन्द्रियहरूको वशमा रहन्छ, तबसम्म उसको दृष्टि सत्यतर्फ फर्कँदैन; र दृष्टि सत्यतर्फ नफर्केको, अर्थात् सत्यको अनुभव बिना, कामना पूर्ण रूपले नष्ट हुँदैन।
व्यक्तिको प्रवृत्ति इन्द्रियहरू मार्फत नै हुन्छ। त्यसैले उसले पहिले विषयहरूमा उल्झन्छ, जसबाट ती विषयहरूप्रतिको कामना उत्पन्न हुन्छ। कामनायुक्त कर्म गर्दै गर्दा व्यक्ति पूर्ण रूपले इन्द्रियहरूको वशमा हुन्छ, र यसले उसको पतन गराउँछ। तर जुन व्यक्तिले इन्द्रियहरूलाई वशमा पारेर निष्काम भावनाले नित्यकर्म गर्छ, उ सहजै उन्नत हुन्छ।
'यो ज्ञान र विज्ञानको विनाशक'— 'ज्ञान' शब्दले शास्त्रीय ज्ञानलाई पनि जनाउन सक्छ; उदाहरणको लागि, ब्राह्मणको स्वाभाविक कर्तव्यहरूको सन्दर्भमा 'ज्ञान' शब्दले शास्त्र ज्ञानलाई जनाउँछ। (गीता १८.४२) तर यहाँको सन्दर्भ अनुसार 'ज्ञान' भनेको विवेक (कर्तव्य र अकर्तव्यलाई छुट्टाछुट्टै जान्ने शक्ति) लिनु उपयुक्त देखिन्छ। 'विज्ञान' शब्दको अर्थ विशेष ज्ञान, अर्थात् सत्यको ज्ञान (अनुभवजन्य ज्ञान, वास्तविक ज्ञान, वा बोध) हो।
विवेक र सत्यज्ञान दुवै स्वयंसिद्ध छन्। सत्यज्ञानको अनुभव सबैलाई हुँदैन, तर विवेकको अनुभव सबैलाई हुन्छ। यो विवेक विशेष गरी मानिसहरूमा हुन्छ। अर्जुनको प्रश्नमा रहेको 'अनिच्छित' शब्दले पनि यसलाई प्रमाणित गर्छ (मानिस अनिच्छित भए पनि पाप किन गर्छ?), जसले संकेत गर्छ कि मानिसमा विवेक हुन्छ र यही विवेक मार्फत उसले पाप र पुण्य दुवै जान्छ र पाप गर्न चाहँदैन। विवेक बिना पाप नगर्ने इच्छा उत्पन्न हुँदैन। तर यो 'कामना'ले त्यो विवेकलाई ढाक्छ र जागृत हुन दिँदैन।
जब विवेक जागृत हुन्छ, व्यक्तिले भविष्यलाई, अर्थात् परिणामलाई ध्यानमा राखेर सबै कर्म गर्छ। तर कामनाले विवेकलाई ढाकेको हुनाले, दृष्टि परिणामतर्फ जाँदैन। दृष्टि परिणामतर्फ नजानु नै उसले पाप गर्नुको कारण हो।
यसरी, यो कामनाले सबैले अनुभव गर्ने त्यो विवेकलाई पनि जागृत हुन नदिंदा, त्यसले सबैले अनुभव नगर्ने त्यो सत्यज्ञानलाई कसरी जागृत हुन दिनेछ? त्यसैले यहाँ 'कामना'लाई ज्ञान (विवेक) र विज्ञान (बोध) दुवैको विनाशक भनेर वर्णन गरिएको छ।
वास्तवमा, यो कामनाले ज्ञान र विज्ञानलाई नष्ट (अभाव गराउँदैन) गर्दैन; बरु यसले दुवैलाई ढाक्छ, अर्थात् प्रकट हुन दिँदैन। तिनलाई ढाक्नुलाई यहाँ नष्ट गर्नु भनेर वर्णन गरिएको छ। कारण के हो भने ज्ञान र विज्ञान कहिल्यै नष्ट हुँदैनन्। वास्तविक विनाश त 'कामना'को मात्र हुन्छ। जस्तो कि आँखाअगाडि बादल आउँदा 'बादलले सूर्यलाई ढाक्यो' भनिन्छ, तर वास्तवमा सूर्य ढाकिएको हुँदैन; बरु आँखा ढाकिएको हुन्छ। त्यस्तै 'कामनाले ज्ञान र विज्ञानलाई ढाक्यो' भनिन्छ, तर वास्तवमा ज्ञान र विज्ञान ढाकिएका हुँदैनन्; बरु बुद्धि ढाकिएको हुन्छ।
'त्यसैले यस पापीलाई नाश गर'— कामना सबै पापहरूको मूल हो। त्यसैले कामना उत्पन्न भएकोमा पापको सम्भावना बनीरहन्छ। पछि, कामनाले व्यक्तिको विवेकलाई ढाकेर उसलाई अन्धो बनाउँछ, जसकारण उसलाई पाप र पुण्यको ज्ञान नै हराउँछ र ऊ पापमा मात्र लिप्त हुन्छ। यसले उसको ठूलो पतन गराउँछ। त्यसैले प्रभुले कामनालाई महान् पापी भनेर वर्णन गर्दै यसलाई अवश्य नाश गर्नुपर्छ भन्ने आदेश दिएका छन्।
गृहस्थ जीवन उचित छैन भनेर सन्यासी बन्नुपर्छ, एकान्तमा जानुपर्छ— यस्ता विचारले व्यक्तिले कर्म परिवर्तन गर्न चाहन्छ, तर कारण 'कामना'लाई त्याग्दैन; त्याग्ने सोचेको पनि हुँदैन। यदि उसले कामना त्याग्यो भने सबै कर्म आफै सही हुन्छन्। जब व्यक्ति जिउने र अन्य कामनाहरू लिएर मर्छ, ती कामनाहरू उसको अर्को जन्मको कारण बन्छन्। आशय के हो भने जबसम्म व्यक्तिमा कामना रहन्छ, तबसम्म ऊ जन्म-मरणको बन्धनमा बाँधिएको रहन्छ। यसरी, बाँध्नु बाहेक कामनाको अर्को कुनै उपयोग हुँदैन।
जब व्यक्तिलाई जड वस्तुहरूप्रति आकर्षण हुन्छ, तब मात्र तिनप्रति कामना उत्पन्न हुन्छ। कामना उत्पन्न भएलाई विवेकको दृष्टि दबाइन्छ र इन्द्रिय दृष्टिको प्रभुत्व हुन्छ। इन्द्रियहरूले व्यक्तिलाई शब्द आदि विषयहरूबाट प्राप्त सुखको भोगमा मात्र प्रवृत्त गराउँछ। पशु-पक्षीहरूको प्रवृत्ति पनि इन्द्रिय मार्फत प्राप्त सुखसम्म मात्र हुन्छ। तर कामनाले विवेकलाई ढाकेको हुनाले, मानिसले इन्द्रियजन्य सुखको लागि वस्तुहरू चाहन थाल्छ र त्यसपछि वस्तुको लागि पैसा चाहन थाल्छ। त्यति मात्र होइन, उसको दृष्टि पैसाबाट नै पैसाको गणना (संग्रह) तर्फ सर्छ। त्यसपछि ऊ पैसाको गणना बढाउनमा मात्र लागिपर्छ। पैसा संग्रह गर्नु केवल निर्वाहको लागि आवश्यक पैसाभन्दा पनि अधिक अपकर्षक हो, र संग्रहको तुलनामा पैसाको गणना गर्नु अत्यन्तै अपकर्षक हो। गणना बढाउन ऊ झूट, छल, कपट, चोरी आदि पापी कर्महरू गर्न पनि थाल्छ, र गणना बढेपछि उसमा अहंकार पनि उत्पन्न हुन्छ, जो आसुरी सम्पत्तिको मूल हो। यसरी, कामनाको कारण व्यक्ति ठूलो पतनतिर अग्रसर हुन्छ। त्यसैले प्रभुले यस महान् पापी कामनालाई पूर्ण रूपले नष्ट गर्न आदेश दिएका छन्।
★🔗
