१.२१. व्याख्या – "हे अच्युत, मेरो रथ दुई सेनाको बीचमा राख्नुहोस्" – दुई सेना आमने-सामने युद्धको लागि तयार खडा थिए। ती दुई सेनाको बीचको त्यो दूरी यस्तो थियो कि एक सेनाले अर्को सेनामा तीर आदि अस्त्र प्रहार गर्न सक्थ्यो। यी दुई सेनाको बीचको मध्यबिन्दु दुई दृष्टिले केन्द्रीय थियो: (१) सेनाहरू जुन चौडाइमा व्यूह रचना गरेर खडा थिए, त्यसको मध्यबिन्दु, र (२) दुई सेनाको बीचको त्यो मध्यबिन्दु जहाँ कौरव सेना र पाण्डव सेना दुवै समान दूरीमा थिए। अर्जुनले भगवानलाई यस्तो मध्यबिन्दुमा रथ स्थापित गर्न अनुरोध गर्छन् ताकि दुवै सेनालाई सहजै अवलोकन गर्न सकियोस्।
"दुई सेनाको बीच" यो वाक्यांश गीतामा तीन पटक आएको छ: यहाँ (१.२१), यसै अध्यायको चौबीसौं श्लोकमा (१.२४), र दोस्रो अध्यायको दशौं श्लोकमा (२.१०)। यो तीन पटक आएको महत्त्व यो हो कि पहिले, अर्जुनले वीरतापूर्वक आफ्नो रथ दुई सेनाको बीचमा राख्न आदेश दिन्छन् (१.२१)। त्यसपछि, भगवानले रथलाई दुई सेनाको बीचमा राखेर, उनलाई कुरुहरूलाई हेर्न निर्देशन दिन्छन् (१.२४)। र अन्त्यमा, यही दुई सेनाको बीचमा भगवानले शोकाकुल अर्जुनलाई गीताको महान उपदेश दिन्छन् (२.१०)। यसरी, सुरुमा अर्जुनमा वीरता थियो; त्यसपछि, आफ्ना कुटुम्बीहरूलाई देखेर, मोहले युद्धप्रति उनको अनिच्छा जाग्यो; र अन्त्यमा, उनले भगवानबाट गीताको परम उपदेश प्राप्त गरे जसले उनको भ्रम मेटायो। यसको अर्थ यो हो कि व्यक्ति जहाँ जे अवस्थामा पनि रहे पनि, त्यहीँ रही, प्राप्त परिस्थितिलाई उचित ढंगले प्रयोग गर्दै, कामना रहित भएर कार्य गर्न सक्छ र परमात्मालाई प्राप्त गर्न सक्छ। किनभने परमेश्वर सबै अवस्थामा सदैव समान रहनुहुन्छ।
"यिनीहरूलाई मैले नहेर्दासम्म... यस युद्धमा" – दुई सेनाको बीचमा रथ कति समयसम्म स्थापित गरिएको रहोस्? यस सम्बन्धमा अर्जुनले भन्छन्, "मैले युद्धको इच्छा लिएर आएका र कौरव सेनामा आफ्ना सेनासहित खडा भएका ती सबै राजाहरूलाई नहेर्दासम्म रथ त्यहीँ खडा गरिराख्नुहोस्। यस युद्धमा कससँग मैले युद्ध गर्नुपर्छ? मैले तिनीहरूलाई सबै हेरौं—तिनीहरूमध्ये कुन कुन मेरो बराबर बलवान छन्, कुन कमजोर छन् र कुन बढी बलवान छन्।"
यहाँ, "युद्धको इच्छा राख्नेहरू" भन्ने शब्दद्वारा अर्जुनले भन्न खोजेको यो हो कि "हामीले शान्तिको प्रस्ताव राखेका थियौं, तर उनीहरूले शान्तिको प्रस्ताव स्वीकारेनन् किनभने उनीहरूको मनमा युद्धको धेरै ठूलो इच्छा छ। त्यसैले, मैले तिनीहरूलाई हेरौं—कस्तो बलले उनीहरूले युद्धको इच्छा पोषण गरेका छन्?"
★🔗