हे कुरुकुलका प्रिय, यस समबुद्धिको प्राप्तिका सम्बन्धमा दृढनिश्चयी बुद्धि एकाग्र हुन्छ। तर जो दृढनिश्चयी छैनन्, तिनका बुद्धि अनन्त र अनेक शाखा भएकी हुन्छन्।
टिप्पणी: 'हे कुरुकुलका प्रिय, दृढनिश्चयी बुद्धि...' कर्म योगको साधकले प्राप्त गर्न खोज्ने लक्ष्य त्यो समत्व हो जुन परमात्माको स्वभाव नै हो। त्यो परमात्मारूपी समत्व प्राप्त गर्न आन्तरिक समत्व साधन हो; संसारप्रतिको आसक्ति भनेको आन्तरिक समत्वको बाधक हो। त्यस आसक्तिलाई हटाउने वा परम सत्य प्राप्त गर्ने एकनिश्चयलाई नै दृढनिश्चयी बुद्धि भनिन्छ। दृढनिश्चयी बुद्धि किन एक मात्र हुन्छ? किनभने यसमा विषय, पदार्थ आदिको इच्छा त्याग गर्नुपर्छ। यो त्याग एउटै र समान हुन्छ – चाहे धनको इच्छा त्याग गरोस् वा मान-प्रतिष्ठाको इच्छा त्याग गरोस्। तर प्राप्तिको क्षेत्रमा धेरै वस्तुहरू हुन्छन् किनभने एउटै वस्तु पनि धेरै प्रकारको हुन्छ; जस्तै एउटै मिठाईका धेरै प्रकार हुन सक्छन्। त्यसैले यी वस्तुप्रतिको इच्छाहरू पनि धेरै, अनन्त हुन्छन्। गीतामा दृढनिश्चयी बुद्धिको वर्णन कर्म योग (यस श्लोकमा) र भक्ति योग (९.३०) को प्रकरणमा आएको छ, तर ज्ञान योगको प्रकरणमा आएको छैन। यसको कारण यो हो कि ज्ञान योगमा पहिले आत्मस्वरूपको बोध हुन्छ र त्यसको परिणामस्वरूप बुद्धि आपैmली दृढनिश्चयी बन्छ। कर्म योग र भक्ति योगमा पहिले बुद्धिको दृढ निश्चय हुन्छ र त्यसपछि आत्मस्वरूपको बोध हुन्छ। त्यसैले ज्ञान योगमा ज्ञान प्रधान हुन्छ भने कर्म योग र भक्ति योगमा दृढनिश्चय प्रधान हुन्छ। '...दृढनिश्चय नभएकाहरूका बुद्धि अनन्त र अनेक शाखा भएकी हुन्छन्।' जो दृढनिश्चयी छैनन्, तिनीहरू भित्र इच्छाप्रेरित भावना हुन्छ, जो भोग र संग्रहप्रति आसक्त हुन्छन्। इच्छाको कारण यस्ता मानिसहरूका बुद्धिहरू अनन्त हुन्छन्, र ती बुद्धिहरूका अनन्त शाखाहरू पनि हुन्छन्, अर्थात् एउटै बुद्धिका पनि अनन्त शाखाहरू हुन्छन्। उदाहरणको लागि, छोरा प्राप्त गर्ने – यो एउटा बुद्धि हो; र छोरा प्राप्त गर्न केही औषधि खाने, केही मन्त्र जप गर्ने, केही अनुष्ठान गर्ने, केही सन्तको आशीर्वाद लिने, आदि – यी सबै त्यो एउटै बुद्धिका अनन्त शाखाहरू हुन्। त्यस्तै, धन प्राप्त गर्ने – यो एउटा बुद्धि हो; र धन प्राप्त गर्न व्यापार गर्ने, नोकरी लिने, चोरी गर्ने, लुट्ने, छल्ने, ठगी गर्ने, आदि – यी सबै त्यो एउटै बुद्धिका अनन्त शाखाहरू हुन्। यस्ता मानिसहरूको बुद्धिमा परमात्मा प्राप्तिको लागि कुनै दृढनिश्चय हुँदैन।
सम्बन्ध: दृढनिश्चय नभएकाहरूका बुद्धि अनन्त किन हुन्छन् भन्ने कारण अर्को तीन श्लोकहरूमा बताइएको छ।
★🔗