ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଆମ ପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୋଦ୍ଧା, ସେମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ନିମନ୍ତେ ମୁଁ ମୋ ସେନାର ନାୟକମାନଙ୍କ ନାମ ଆପଣଙ୍କୁ କହୁଛି।

ଶ୍ଳୋକ ୧.୭: 'ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଆମ ପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୋଦ୍ଧା ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣି ନିଅନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ଅବଗତି ପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ସୈନ୍ୟବାହିନୀର ନାୟକମାନଙ୍କ ନାମ କହୁଛି।' ଶବ୍ଦାର୍ଥ: 'ଅସ୍ମାକମ୍' - ଆମର, 'ତୁ' - ଏବଂ, 'ବିଶିଷ୍ଟା:' - ଶ୍ରେଷ୍ଠ, 'ୟେ' - ଯେଉଁମାନେ, 'ତାନ୍' - ସେମାନଙ୍କୁ, 'ନିବୋଧ' - ଜାଣନ୍ତୁ, 'ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ' - ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, 'ନାୟକା:' - ନେତା, 'ମମ' - ମୋର, 'ସୈନ୍ୟସ୍ୟ' - ସୈନ୍ୟବାହିନୀର, 'ସଂଜ୍ଞାର୍ଥମ୍' - ସୂଚନା ପାଇଁ, 'ବ୍ରବୀମି' - କହୁଛି, 'ତେ' - ତୁମକୁ।

**୧.୭** "ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଆମ ପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ବିଶିଷ୍ଟ, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଥାଅ । ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଇବା ପାଇଁ, ମୋ ସେନାର ନାୟକମାନଙ୍କୁ ନାମ ଧରି କହୁଛି ।" **ଟୀକା:** 'ଅସ୍ମାକଂ ତୁ ବିଶିଷ୍ଟା ଯେ ତାନ୍ ନିବୋଧ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ' — ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି, "ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେପରି ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ସେନାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମହାରଥୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଆମ ସେନାରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ବିଶିଷ୍ଟ ମହାରଥୀ ଅଛନ୍ତି; ବରଂ ସେମାନେ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ମହାରଥୀଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଗୁଣବାନ୍ । ଦୟାକରି ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିଥାଅ ।" ତୃତୀୟ ଶ୍ଳୋକରେ 'ପଶ୍ୟ' କ୍ରିୟା ଏବଂ ଏଠାରେ 'ନିବୋଧ' କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଅଭିପ୍ରାୟ ହେଉଛି — ପାଣ୍ଡବ ସେନା ସାମନାରେ ଅଛି, ତେଣୁ ତାହା ଦେଖିବା ପାଇଁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ 'ପଶ୍ୟ' କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ନିଜ ସେନା ସାମନାରେ ନଥିବାରୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପିଠି ତାଙ୍କ ସେନା ଆଡ଼କୁ ଥିବାରୁ, ସେହି ଆଡ଼କୁ ଚାହିଁବା କହିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ 'ନିବୋଧ' କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହାର କରି ସେଥିରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ କହିଛନ୍ତି । 'ନାୟକା ମମ ସୈନ୍ୟସ୍ୟ ସଞ୍ଜ୍ଞାର୍ଥଂ ତାନ୍ ବ୍ରବୀମି ତେ' — "ମୋ ସେନାର ବିଶିଷ୍ଟ ସେନାପତି, ନାୟକ ଏବଂ ମହାରଥୀମାନଙ୍କୁ, କେବଳ ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଇବା ପାଇଁ, କେବଳ ସେହି ଆଡ଼କୁ ତୁମର ଧ୍ୟାନ ଆକର୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛି ।" 'ସଞ୍ଜ୍ଞାର୍ଥମ୍' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି — ଆମ ପକ୍ଷରେ ଅନେକ ସେନାପତି ଅଛନ୍ତି; ସମସ୍ତଙ୍କୁ କିପରି ନାମ ଧରି କହିବି? ତେଣୁ ମୁଁ କେବଳ ସୂଚନା ଦେଉଛି; କାରଣ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଥାଅ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି ଯେ ଆମ ପକ୍ଷ କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁର୍ବଳ ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ରାଜନୀତି ଅନୁସାରେ, ଶତ୍ରୁପକ୍ଷ ବହୁତ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ନିଜ ପକ୍ଷ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶତ୍ରୁକୁ ଦୁର୍ବଳ ବୋଲି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଏବଂ ନିଜ ମନରେ ଲେଶମାତ୍ର ଉଦାସୀନତା ବା ଅବହେଳା ଆସିବାକୁ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ସତର୍କତା ରୂପେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସେନା ବିଷୟରେ କହିଲି ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମ ସେନା ବିଷୟରେ କହୁଛି । ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବ ହେଉଛି ଯେ ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ଦେଖି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମନରେ କିଛି ଭୟ ମଧ୍ୟ ଜାତ ହୋଇଥିଲା । କାରଣ ସଂଖ୍ୟାରେ କମ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡବ ପକ୍ଷରେ ଅନେକ ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ଅଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ପକ୍ଷରେ ଧର୍ମ ଓ ଭଗବାନ ବିରାଜମାନ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ପକ୍ଷ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଏ । ଏହା ସର୍ବପାପୀ, ସର୍ବଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ତା’ଛଡ଼ା, ଏହା ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ, ଗଛ-ଲତା ଆଦିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । କାରଣ ଧର୍ମ ଓ ଭଗବାନ ଶାଶ୍ୱତ । ଭୌତିକ ଶକ୍ତି ଯେତେ ଉଚ୍ଚ ହେଉନା କାହିଁକି, ସମସ୍ତେ ଅନିତ୍ୟ । ତେଣୁ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ପ୍ରଭାବ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକ ପଡ଼ିଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଭୌତିକ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରଧାନ ଥିବାରୁ, ସେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରିବା ପାଇଁ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଆମ ପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ବିଶେଷତ୍ୱ ଅଛି, ତାହା ପାଣ୍ଡବ ସେନାରେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଆମେ ସହଜରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିପାରିବା ।