**੧.੭** "ਹੇ ਦੁਜ-ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਧਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿਓ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।"
**ਟਿੱਪਣੀ:** 'ਅਸਮਾਕੰ ਤੁ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਾ ਯੇ ਤਾਨ ਨਿਬੋਧ ਦ੍ਵਿਜੋੱਤਮ' — ਦੁਰਯੋਧਨ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਦੁਜ-ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਵੇਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਮਹਾਰਥੀ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ; ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝੋ।" ਤੀਜੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ 'ਪਸ਼ਿਆ' (ਦੇਖੋ) ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਇੱਥੇ 'ਨਿਬੋਧ' (ਧਿਆਨ ਦਿਓ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਂਡਵ ਫੌਜ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਦੁਰਯੋਧਨ 'ਪਸ਼ਿਆ' ਕਿਰਿਆ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਵੱਲ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ 'ਨਿਬੋਧ' ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
'ਨਾਯਕਾ ਮਮ ਸੈਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸੰਜ੍ਞਾਰਥੰ ਤਾਨ ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤੇ' — "ਮੇਰੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚਲੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਮੁਖੀ, ਮਹਾਰਥੀ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ, ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਉਧਰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।"
'ਸੰਜ੍ਞਾਰਥਮ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਇਸਲਈ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹੋ।
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਪਾਸਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਸਾ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਾਸਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ, ਇਵੇਂ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦਾ ਰੇੜ੍ਹਾ ਵੀ ਪੈਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸਲਈ, ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਬਾਰੇ ਬੋਲਿਆ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ।
ਦੂਸਰੀ ਭਾਵਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਂਡਵ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਡਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਾਂਡਵ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਸਨ। ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਟ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਦੀਵੀ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅਸਥਾਈ ਹਨ। ਇਸਲਈ, ਪਾਂਡਵ ਫੌਜ ਦਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਪਰੰਤੂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਭਰੋਸਾ ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ, ਉਹ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਾਸੇ ਮੌਜੂਦ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਂਡਵ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
★🔗
