**ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਮਹਾਰਾਜ! ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨਿਆਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਹੜੱਪਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਕਲਬੰਦ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਂਡਵ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁੱਖ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਸਰਵਜਾਣੂ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ।**
**ਟਿੱਪਣੀ:** 'ਅਥ' (ਹੁਣ) ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ ਕਿ ਸੰਜਯ ਹੁਣ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਅਠਾਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਚੌਹੱਤਰਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ 'ਇਤਿ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਆਰੰਭ ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਠਾਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਛਿਆਹਠਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
'ਜਦੋਂ ਹਥਿਆਰ ਟਕਰਾਉਣ ਹੀ ਵਾਲੇ ਸਨ'— ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ੰਖ ਨਹੀਂ ਵਜਾਇਆ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਜਾਇਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ, ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਸ਼ਸਤਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁੱਖ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
'ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਤਾਰਬੱਧ ਦੇਖ ਕੇ'— ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਜਯ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਕੋਲ ਭੱਜਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁੱਖ 'ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ—'ਧਨੁੱਖ ਚੁੱਕਿਆ'। ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਹੈ।
'ਵਾਨਰ ਧਵਜ ਵਾਲਾ'— ਅਰਜੁਨ ਲਈ 'ਕਪਿਧਵਜ' ਉਪਾਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਸੰਜਯ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਝੰਡੇ 'ਤੇ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ, ਅਚਾਨਕ ਹਵਾ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਵਯ ਹਜਾਰ-ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਮਹਾਵੀਰ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਮਲ ਲੈ ਕੇ ਆਓ।' ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਭੀਮਸੇਨ ਉੱਥੋਂ ਚਲ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੇਲੇ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਬਣੀ ਰਹੇ।' ਇਸ 'ਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਪਵਨ-ਪੁੱਤਰ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ, ਸ਼ੱਤਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਬਰਛੀਆਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗਰਜਨਾ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਗਰਜ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਝੰਡੇ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗਰਜ ਨਿਕਾਲਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੱਤਰੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੱਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਝੰਡੇ 'ਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
'ਪਾਂਡਵ ਪੁੱਤਰ'— ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 'ਪਾਂਡਵ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ, ਸੰਜਯ (ਸ਼ਲੋਕ 1.14 ਅਤੇ ਇੱਥੇ) 'ਪਾਂਡਵ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
'ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ'— ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਲਾਕੀ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ, ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇਖ ਕੇ, (ਅੱਗੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ) ਵੀਰਤਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਭੂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਅਤੇ ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹਨ।
★🔗
