**੨.੧੪** ਹੇ ਕੁੰਤੀ-ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਜੋ ਪਦਾਰਥਕ ਹਨ, ਠੰਡ (ਅਨੁਕੂਲ) ਅਤੇ ਗਰਮੀ (ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ) ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਸਥਿਰ ਹਨ, ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਰਤ-ਵੰਸ਼ੀ ਅਰਜੁਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲੈ।
**ਟੀਕਾ:** [ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾ ਉਠ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਇਹਨਾਂ ਚੌਦ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ (੧੧ ਤੋਂ ੧੩) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (੧੬ ਤੋਂ ੩੦) ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ 'ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ' ਬਾਰੇ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚਕਾਰ (ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਜਾਪਦੇ ਹੋਏ) ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ? ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਇਹ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ...' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੇਵਲ ਪਦਾਰਥਕ ਵਸਤੂਆਂ ਅਸਦਾ, ਨਾਸਵੰਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਭਗਵਾਨ ਇੱਥੇ 'ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ' ਬਾਰੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।]
ਇੱਥੇ 'ਤੁ' (ਪਰੰਤੂ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਰੀਰ ਵਰਗੀਆਂ ਅਸਦਾ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
'ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਪਰਸ਼ਾਃ' – ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਪ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ – ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨ – ਨੂੰ 'ਮਾਤ੍ਰਾ' (ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਕਰਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਅਰਥਾਤ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨ, ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਸ੍ਪਰਸ਼' (ਸੰਪਰਕ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਪਰਸ਼ਾਃ' ਹਨ।
ਇੱਥੇ, 'ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਪਰਸ਼ਾਃ' ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ 'ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਪਰਸ਼ਾਃ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਬੰਧ 'ਆਗਮਾਪਾਯਿਨਃ' (ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ) ਨਹੀਂ ਕਹਿਲਾ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਕੇਵਲ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਾ (ਅਹੰ) ਵਿਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦਿਖਣ ਵਿਚ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਆਤਮਾ ਉਹ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਫੁੱਟਨੋਟ ਪੰਨਾ ੫੨)। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਵਿਧਵਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਤਲਬ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਹੇ, "ਇਹ ਅਮੁਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ," ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ! ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੰਬੰਧੀ (ਪਤੀ) ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਬੰਧ ਸਦਾ ਲਈ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਉਸ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ 'ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ' ਕਹਿਣਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ 'ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਪਰਸ਼ਾਃ' ਸ਼ਬਦ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਨਹੀਂ।
'ਸ਼ੀਤੋਸ਼੍ਣਸੁਖਦੁਃਖਦਾਃ' – ਇੱਥੇ, 'ਸ਼ੀਤ' ਅਤੇ 'ਉਸ਼੍ਣ' ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਤਾ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸਪਰਸ਼ ਇੰਦ੍ਰੀ (ਚਮੜੀ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, 'ਸ਼ੀਤ' ਦਾ ਅਰਥ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ 'ਉਸ਼੍ਣ' ਦਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਲੈਣਾ ਉਚਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਤਾ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅਰਥਾਤ, ਜਿਸ ਅਨੁਕੂਲ ਵਸਤੂ, ਵਿਅਕਤੀ, ਪਰਿਸਥਿਤੀ, ਘਟਨਾ, ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸੁਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਵਸਤੂ, ਵਿਅਕਤੀ, ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਤਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਨੁੱਖ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਤਾ ਦਾ ਆਰੋਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੇ 'ਸੁਖਦੁਃਖਦਾਃ' (ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ) ਕਿਹਾ ਹੈ।
'ਆਗਮਾਪਾਯਿਨਃ' – ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੈ, ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਆਗਮਾਪਾਯੀ' (ਅਸਥਿਰ) ਹਨ।
'ਅਨਿਤ੍ਯਾਃ' – ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਹੇ, "ਉਹ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?" ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ। ਉਹ ਹਰ ਪਲ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਲੇ ਪਲ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਪਲ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਅਨਿਤ੍ਯਾਃ' (ਅਸਥਿਰ) ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨਿਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ? ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਦਿਨ ਭਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਥਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਤਾਜ਼ਗੀ ਆਈ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਫਿਰ ਨੀਂਦ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹਰ ਪਲ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਹਰ ਪਲ ਤਾਜ਼ਗੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ, ਹਰ ਪਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ, ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਥੂਲ ਪੱਖ ਤੋਂ 'ਆਗਮਾਪਾਯਿਨਃ' ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਪੱਖ ਤੋਂ 'ਅਨਿਤ੍ਯਾਃ' ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨਿਤ ਤੋਂ ਵੀ ਸੂਖਮ ਦੱਸਣ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ 'ਅਸਤ' (ਅਵਾਸਤਵਿਕ) ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਸਦਾ ਤੱਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ 'ਸਤ' (ਵਾਸਤਵਿਕ) ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ।]
'ਤਾਂਸ੍ਤਿਤਿਕ੍ਸਸ੍ਵ' – ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ 'ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਪਰਸ਼', ਅਰਥਾਤ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਕਿ ਇਹ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਦੋਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਨ ਮਨ ਵਿਚ ਰਾਗ, ਦ੍ਵੇਸ਼, ਹਰਖ, ਸੋਗ ਆਦਿ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ-ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕਰਨਾ – ਅਰਥਾਤ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ – ਆਪ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ 'ਤਿਤਿਕ੍ਸਸ੍ਵ' ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ: ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੈ; ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹੋ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਤਿਤਿਕ੍ਸ਼ਾ (ਧੀਰਜ) ਹੈ।
**ਸੰਬੰਧ:** ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਧੀਰਜ ਰੱਖਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ, ਅਜਿਹੀ ਧੀਰਜ ਤੋਂ ਕੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
★🔗
