**ਅਧਿਆਇ 2, ਸ਼ਲੋਕ 5:** ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭੀਖ ਮੰਗ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਰਯੋਗ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦਾ ਵਧ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਗਾਂਗਾ।
**ਟੀਕਾ:** ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਤੋਂ ਭਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਹੇ ਸ਼ਬਦ ਹੁਣ ਅਰਜੁਨ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: "ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਵਰਗੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਮੈਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ!" ਇਸ ਕਾਰਨ ਅਰਜੁਨ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਾਂਗ ਉਗਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਝਿਜਕ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
*"ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਕੇ... ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੀਖ ਵੀ"* — ਅਰਜੁਨ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਜੇ ਮੈਂ ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਵਰਗੇ ਪੂਜਨੀਂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਲੜਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੜੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੀਵਨ ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਵੀ ਅਪਣਾਉਣਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਮੈਂ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਦਾ ਉਹ ਦੁਖਦਾਈ ਜੀਵਨ ਵੀ ਉੱਤਮ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।"
*"ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ"* ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਹੀ ਮਿਲੇਗੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।
*"ਭੀ"* (ਵੀ) ਸ਼ਬਦ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਭੀਖ ਮੰਗਣਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵਰਜਿਤ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਮੈਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਰਜਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
*"ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕੇ... ਖੂਨ-ਰੰਗੇ ਸੁਖ"* — ਹੁਣ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦਾ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵਧ ਕਰਨ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੁਖ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਗ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?"
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾ ਉਠ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਕਿਉਂਕਿ ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਧਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਾਰਨ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਕੀ *"ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ"* ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ *"ਗੁਰੂਜਨਾਂ"* ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਹੈ ਕਿ *"ਲਾਭ-ਇੱਛੁਕ ਗੁਰੂਜਨ"* ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਵਰਗੇ ਆਦਰਯੋਗ ਵੱਡੇ ਧਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਭਰਤੇ-ਪੋਸੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਅੰਨ ਖਾਧਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਣਾ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।
ਦੂਜਾ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਲਈ *"ਆਦਰਯੋਗ"* ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚ-ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਭ-ਇੱਛੁਕ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਲਾਭ-ਇੱਛੁਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਜੋ ਲਾਭ-ਇੱਛੁਕ ਹਨ, ਉਹ ਆਦਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ *"ਲਾਭ-ਇੱਛੁਕ"* ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ *"ਸੁਖਾਂ"* ਦਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
**ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਥ:**
ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਾਯਰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠ ਕੇ ਲੜਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਲਟਾ ਸਮਝਿਆ — ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਰਾਜ-ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਲੜਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਪੱਖ ਸੀ — ਨਾ ਲੜਨ ਦਾ — ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁੱਖ-ਬਾਣ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਰਥ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ ਸੀ (1.47)। ਪਰੰਤੂ ਲੜਨ ਦਾ ਪੱਖ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਠਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇਹ ਸੀ: "ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧਨ-ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।" ਹੁਣ ਅਰਜੁਨ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਜੇ ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਲੜਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੈਨੂੰ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਧਨ-ਰਾਜ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪਾਪ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜੋ ਪਾਪ ਪਾਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਉਹ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਜੋ ਪਾਪ ਭਲਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਉਹ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਕਾਲਨੇਮੀ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਦੋਂ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਦਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣਾ ਪਾਪ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਲੜਨਾ ਭਲਾਈ ਹੈ। ਯਾਨੀ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦਾ ਪਾਪ, ਧਰਮ (ਅਹਿੰਸਾ) ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦਾ ਇਹ ਪਾਪ ਉਸਨੂੰ ਪਾਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਮਿਟਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਏਕਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਇਹ ਪਾਪ, ਪਾਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਮਿਟਾਉਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਅਧੋਗਤੀ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ੀ ਵਿਵਹਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਝੂਠ, ਛਲ, ਬੇਈਮਾਨੀ, ਧੋਖਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ: "ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਵਰਗੇ ਆਦਰਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।" ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਭਲਾਈ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਹੈ; ਪਰ ਭਲਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਾਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ।
**ਸੰਬੰਧ:** ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਸਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ 'ਨਾ ਲੜਨ' ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ —
★🔗
