ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਹ ਉਗ੍ਹੜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ: ਯਤਤਃ - ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹਿ - ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਪਿ - ਭਾਵੇਂ, ਕੌਂਤੇਯ - ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੁਰੁਸ਼ਸਯ - ਮਨੁੱਖ ਦਾ, ਵਿਪਸ਼ਚਿਤਃ - ਗਿਆਨੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਣਿ - ਇੰਦਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਮਾਥੀਨਿ - ਬੇਚੈਨ/ਤੂਫਾਨੀ, ਹਰਨ੍ਤਿ - ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਸਭਮ - ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ, ਮਨਃ - ਮਨ। ਵਿਆਖਿਆ: ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਬੇਚੈਨ ਘੋੜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੇਗ ਦੇਣਗੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੇਚੈਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲੈਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੰਜ਼ਿਲ, ਭਾਵ ਪਰਮ ਧਾਮ, ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੋਗੇ।

**ਅਨੁਵਾਦ:** **2.60:** ਹੇ ਕੁੰਤੀ-ਪੁੱਤਰ, ਉਪਦ੍ਰਵੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। **ਟੀਕਾ:** "ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਆਪ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਕਰਮ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਸਕਤੀ ਅੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲਾਭਾਨਵਿਤ ਹੋਣ, ਸੁਖੀ ਹੋਣ, ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ—ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਪ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਅਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁਰਖ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਉਪਦ੍ਰਵੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਬੁੱਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਸਥਿਰ (ਟਿਕੀ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਦ ਤਕ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਸੁਖ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦ ਤਕ ਭੋਗੇ ਹੋਏ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤਕ ਯਤਨਸ਼ੀਲ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਖ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਉਦਾਹਰਣ ਵੀ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੇ ਵਿਚਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ "ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਸ ਵਿਚ ਹਨ," ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ "ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।" **ਸੰਬੰਧ:** ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰੁਚੀ (ਆਸਕਤੀ) ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਨ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਗਿਆਨੀ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਉਸਦਾ ਮਨ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਰੁਚੀ (ਆਸਕਤੀ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।