**অনুবাদ:**
হে ৰাজন! উৎকম্ভ ধনুৰ্দ্ধৰ কাশীৰাজ, মহাৰথী শিখণ্ডী, ধৃষ্টদ্যুম্ন আৰু ৰাজা বিৰাট, অজেয় সাত্যকি, ৰাজা দ্ৰুপদ আৰু দ্ৰৌপদীৰ পাঁচোটি পুত্ৰ, আৰু সুভদ্ৰানন্দন দীৰ্ঘবাহু অভিমন্যু—এইসকল মহাৰথীয়ে চাৰিওফালৰ পৰা নিজ নিজ শঙ্খ ধ্বনি কৰিলে।
**ভাষ্য:** ব্যাখ্যা—'কাশ্যশ্চ পৰমেষ্বাসঃ...শঙ্খান্দধ্মুঃ পৃথক পৃথক'—মহাৰথী শিখণ্ডী অতি বীৰ্য্যৱান আছিল। পূৰ্বজন্মত তেওঁ আছিল নাৰী (কাশীৰাজ অম্বাৰ কন্যা) আৰু এই জন্মতো ৰাজা দ্ৰুপদৰ ঘৰত কন্যাৰূপে প্ৰাপ্ত হৈছিল। পাছত, এই শিখণ্ডীয়েই স্থূণকৰ্ণ নামৰ যক্ষৰ পৰা পুৰুষত্ব লাভ কৰি পুৰুষ হৈছিল। ভীষ্মে এই সকলোবোৰ কথা জানিছিল আৰু শিখণ্ডীক নাৰী বুলি গণ্য কৰিছিল। সেই কাৰণে তেওঁ শিখণ্ডীক বাণ নিক্ষেপ নকৰিছিল। যুদ্ধৰ সময়ত অৰ্জুনে তেওঁক সন্মুখত ৰাখি ভীষ্মৰ ওপৰত বৰ্ষণ কৰি ৰথৰ পৰা পতিত কৰাইছিল।
অৰ্জুনৰ পুত্ৰ অভিমন্যু অতি বীৰ্য্যৱান আছিল। যুদ্ধৰ সময়ত তেওঁ দ্ৰোণাচাৰ্য্যৰ ৰচনা কৰা চক্ৰব্যহত প্ৰৱেশ কৰি আৰু নিজৰ পৰাক্ৰমেৰে বহুতো বীৰৰ সংহাৰ কৰিছিল। শেষত কৌৰৱ সেনাৰ ছয়গৰাকী মহাৰথীয়ে অন্যায়ভাৱে তেওঁক চাৰিওফালে বেৰি ধৰি শস্ত্ৰৰে আক্ৰমণ কৰিলে। দুঃশাসনৰ পুত্ৰৰ গদাৰ প্ৰহাৰত মূৰত আঘাত পাই তেওঁৰ মৃত্যু হয়।
শঙ্খধ্বনিৰ বৰ্ণনাত সংজয়ে কৌৰৱ বাহিনীৰ বীৰসকলৰ মাজত কেৱল ভীষ্মৰ নামটোকে উল্লেখ কৰিছে, আৰু পাণ্ডৱ বাহিনীৰ বীৰসকলৰ মাজত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ, অৰ্জুন, ভীম আদি অঠৰগৰাকী মহাৰথীৰ নাম গ্ৰহণ কৰিছে। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে, সংজয়ৰ মনত অধৰ্মৰ পক্ষ (কৌৰৱ বাহিনী)ৰ প্ৰতি কোনো শ্ৰদ্ধা নাই। সেয়েহে অধৰ্মৰ পক্ষৰ বিষয়ে বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰাটো তেওঁ উচিত বুলি গণ্য কৰা নাই। কিন্তু তেওঁৰ মনত ধৰ্মৰ পক্ষ (পাণ্ডৱ বাহিনী)ৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা আছে আৰু ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰতি ভক্তিৰ ভাৱ আছে বাবে, তেওঁলোকৰ পক্ষৰ বিষয়ে বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰাটো উচিত বুলি ভাবিছে, আৰু কেৱল তেওঁলোকৰ পক্ষৰ কথাহে বৰ্ণনা কৰি আনন্দ পাইছে।
**সম্বন্ধ:** পাণ্ডৱ সেনাৰ শঙ্খধ্বনিৰ কৌৰৱ সেনাৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পৰিল—সেইটো পৰৱৰ্তী শ্লোকত উল্লেখ কৰা হৈছে।
★🔗
