હે પૃથ્વીપતિ ! દ્રુપદ, દ્રૌપદીના પુત્રો અને મહાબાહુ સૌભદ્ર (અભિમન્યુ) એ સૌએ અલગ અલગ શંખ ફૂંક્યા.

શબ્દાર્થ: દ્રુપદઃ - રાજા દ્રુપદ, દ્રૌપદેયાઃ - દ્રૌપદીના પુત્રો, ચ - અને, સર્વશઃ - બધા, પૃથિવીપતે - હે પૃથ્વીના સ્વામી (રાજા), સૌભદ્રઃ - સુભદ્રાના પુત્ર (અભિમન્યુ), ચ - અને, મહાબાહુઃ - વિશાળ ભુજાઓવાળા, શંખાન - શંખ, દધ્મુઃ - વગાડ્યા, પૃથક્ પૃથક્ - અલગ-અલગ. ભાષ્ય: શંખનાદની આ ગુંજ એ વાતનું પ્રતીક છે કે હવે મહાયુદ્ધનો આરંભ થઈ ચૂક્યો છે.

હે રાજન્! કાશીરાજ શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર અને મહારથી શિખંડી તથા ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને વિરાટરાજ તથા અજેય સાત્યકિ અને દ્રુપદરાજ તથા દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો અને સુભદ્રાનો પુત્ર અભિમન્યુ – આ બધા લાંબા બાહુવાળા યોદ્ધાઓએ પોતપોતાના શંખ ફૂંક્યા. **ટીકા:** 'કાશ્યશ્ચ પરમેષ્વાસ:...શંખાન્ દધ્મુ: પૃથક્ પૃથક્' એમ સમજાવવામાં આવ્યું છે – મહારથી શિખંડી અત્યંત પરાક્રમી હતા. પૂર્વજન્મમાં તે સ્ત્રી (કાશીરાજ અંબાની પુત્રી અંબા) હતા અને આ જન્મમાં પણ દ્રુપદરાજને પુત્રી રૂપે પ્રાપ્ત થયા હતા. પછી આ જ શિખંડીએ સ્થૂણાકર્ણ નામના યક્ષ પાસેથી પુરુષત્વ પ્રાપ્ત કરી પુરુષ બન્યા હતા. ભીષ્મ પિતામહ આ બધી હકીકત જાણતા હતા અને શિખંડીને સ્ત્રી ગણતા હતા. આ કારણે તે તેમના પર બાણ ચલાવતા નહિ. યુદ્ધમાં અર્જુને તેમને આગળ ખડા કરી ભીષ્મ પિતામહ પર બાણ ચલાવ્યા, જેથી તેમનો રથ પરથી પડાવ થયો. અર્જુનના પુત્ર અભિમન્યુ અત્યંત વીર હતા. યુદ્ધમાં તેમણે દ્રોણાચાર્યે રચેલી ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશ કરી, પોતાના પરાક્રમથી અનેક વીરોનો નાશ કર્યો. અંતે કૌરવ સેનાના છ મહારથીઓએ અન્યાયપૂર્વક તેમને ઘેરી લીધા અને શસ્ત્રો વડે આક્રમણ કર્યું. દુઃશાસનના પુત્રના ગદાપ્રહારથી તેમના મસ્તક પર પ્રહાર થતાં તેમનું મૃત્યુ થયું. શંખધ્વનિનું વર્ણન કરતાં સંજયે કૌરવ સેનાના વીરોમાંથી માત્ર ભીષ્મ પિતામહનું જ નામ લીધું અને પાંડવ સેનાના વીરોમાંથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, અર્જુન, ભીમ વગેરે અઢાર વીરોના નામ લીધા. એથી જણાય છે કે સંજયના મનમાં અધર્મ પક્ષ (કૌરવ સેના) માટે આદરની લાગણી નથી. એટલે તે અધર્મ પક્ષનું વિશેષ વર્ણન કરવું ઉચિત નથી ગણતા. પરંતુ તેના મનમાં ધર્મ પક્ષ (પાંડવ સેના) માટે આદર છે અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તથા પાંડવો પ્રત્યે શ્રદ્ધાની લાગણી છે, એટલે તેમના પક્ષનું વિશેષ વર્ણન કરવું ઉચિત ગણે છે અને તેમના પક્ષનું જ વર્ણન કરવામાં તેને આનંદ આવે છે. **સંબંધ:** પાંડવ સેનાની શંખધ્વનિની કૌરવ સેના પર શી અસર થઈ – એ આગળના શ્લોકમાં કહ્યું છે.