हे राजा! काशीराज, उत्तम धनुष्य धारण करणारा, आणि महापराक्रमी शिखंडी, तसेच धृष्टद्युम्न आणि राजा विराट, आणि अपराजित सात्यकी, राजा द्रुपद आणि द्रौपदीचे पाच पुत्र, आणि सुभद्रेचा पुत्र दीर्घबाहू अभिमन्यु — हे सर्व आपापले शंख वेगवेगळे फुंकू लागले.
**टीका:** 'काश्यश्च परमेष्वासः...शंखान्दध्मुः पृथक्पृथक्' याचा अर्थ — महापराक्रमी शिखंडी अतिशय शूर होता. पूर्वजन्मी तो स्त्री होता (काशीराज अंबेची कन्या) आणि या जन्मीही तो राजा द्रुपदाला कन्यारूपानेच प्राप्त झाला. नंतर याच शिखंडीने स्थूणकर्ण या यक्षाकडून पुरुषत्व प्राप्त करून पुरुषरूप धारण केले. भीष्माला ही सर्व हकीकत माहित होती आणि त्यांनी शिखंडीला स्त्रीच समजले. यामुळे ते त्यावर बाण टाकणार नव्हते. युद्धात अर्जुनाने त्याला समोर ठेवून भीष्मांवर बाणांचा वर्षाव केला आणि त्यांना रथापासून खाली पाडले.
अर्जुनाचा पुत्र अभिमन्यू अतिशय पराक्रमी होता. युद्धात त्याने द्रोणाचार्यांनी रचलेल्या चक्रव्यूहात प्रवेश करून आपल्या पराक्रमाने अनेक महारथी नष्ट केले. शेवटी कौरव सेनेतील सहा महारथींनी त्याला अयोग्य रीतीने वेढून शस्त्रांनी हल्ले केले. दुःशासनाच्या पुत्राने मुद्गराने केलेल्या डोक्यावरील प्रहारामुळे त्याचा मृत्यू झाला.
शंखनादाचे वर्णन करताना संजयाने कौरव सेनेतील महारथींमधून फक्त भीष्माचे नाव घेतले, तर पांडव सेनेतील महारथींमधून भगवान श्रीकृष्ण, अर्जुन, भीम इत्यादी अठरा योद्ध्यांची नावे घेतली. यावरून असे दिसते की संजयाच्या मनात अधर्माच्या बाजूस (कौरव सेनेस) आदर नाही. म्हणून तिचे अधिक विस्तृत वर्णन करणे योग्य वाटत नाही. तर, त्याच्या मनात धर्माच्या बाजूस (पांडव सेनेस) आदर आहे आणि भगवान श्रीकृष्ण व पांडवांबद्दल भक्तिभाव आहे, म्हणून त्यांच्या बाजूचे अधिक विस्तृत वर्णन करणे योग्य वाटते आणि केवळ त्यांच्याच बाजूचे वर्णन करण्यात त्याला आनंद होतो.
**संदर्भ:** पांडव सेनेच्या शंखनादाचा कौरव सेनेवर काय परिणाम झाला — हे पुढील श्लोकात सांगितले आहे.
★🔗
