ರಾಜೇಂದ್ರ! ಕಾಶಿರಾಜ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುರ್ಧರ, ಮಹಾವೀರ ಶಿಖಂಡಿ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ವಿರಾಟರಾಜ, ಅಜೇಯ ಸಾತ್ಯಕಿ, ದ್ರುಪದರಾಜ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯ ಐದು ಪುತ್ರರು, ಸುಭದ್ರಾನಂದನ ಲಂಬಬಾಹು ಅಭಿಮನ್ಯು—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ನಾನಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಊದಿದರು.
**ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ:** 'ಕಾಶ್ಯಶ್ಚ ಪರಮೇಷ್ವಾಸಃ...ಶಂಖಾನ್ ದಧ್ಮುಃ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್' ಎಂಬ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಅರ್ಥ—ಮಹಾವೀರ ಶಿಖಂಡಿ ಬಹಳ ಶೂರ. ಇವರು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದರು (ಕಾಶಿರಾಜ ಅಂಬೆಯ ಮಗಳು) ಮತ್ತು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲೂ ದ್ರುಪದರಾಜರಿಗೆ ಕನ್ಯಾರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಲಭಿಸಿದರು. ನಂತರ ಈ ಶಿಖಂಡಿಯೇ ಸ್ಥೂಣಕರ್ಣನೆಂಬ ಯಕ್ಷನಿಂದ ಪುರುಷತ್ವ ಪಡೆದು ಪುರುಷರಾದರು. ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೀಷ್ಮರಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವರು ಶಿಖಂಡಿಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀ ಎಂದೇ ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಶಿಖಂಡಿಯ ಮೇಲೆ ಬಾಣ ಬಿಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ಇವರನ್ನು ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಭೀಷ್ಮರ ಮೇಲೆ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ, ಅವರನ್ನು ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಿದರು.
ಅರ್ಜುನನ ಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಬಹಳ ಶೂರ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣರಚಿಸಿದ ಚಕ್ರವ್ಯೂಹವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅನೇಕ ವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಆರು ಮಹಾವೀರರು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಇವರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದರು. ದುಶ್ಯಾಸನನ ಪುತ್ರನ ಗದಾಪ್ರಹಾರದಿಂದ ತಲೆಗೆ ಪೆಟ್ಟು ಬಿದ್ದು ಇವರು ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು.
ಶಂಖಧ್ವನಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಜಯರು ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ವೀರರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭೀಷ್ಮರ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ವೀರರಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ಅರ್ಜುನ, ಭೀಮ ಮೊದಲಾದ ಹದಿನೆಂಟು ಮಂದಿ ವೀರರ ಹೆಸರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಸಂಜಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮದ ಕಡೆ (ಕೌರವ ಸೇನೆ) ಗೌರವವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಧರ್ಮದ ಕಡೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ವಿವರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ (ಪಾಂಡವ ಸೇನೆ) ಗೌರವವಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಕಡೆಗೆ ಭಕ್ತಿಭಾವವಿದೆ ಎಂಬುದರಿಂದ, ಅವರ ಕಡೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ವಿವರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅವರ ಕಡೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಆನಂದ ಪಡುತ್ತಾರೆ.
**ಸಂದರ್ಭ:** ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯವರು ಶಂಖಧ್ವನಿ ಮಾಡಿದುದರಿಂದ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವಾಯಿತು—ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
★🔗
