**ఓ రాజా!** కాశీరాజు, ఉత్తమ ధనుర్ధరుడు, మహావీరుడైన శిఖండీ, ధృష్టద్యుమ్నుడు మరియు రాజు విరాటుడు, అజేయుడైన సాత్యకి, రాజు ద్రుపదుడు మరియు ద్రౌపది యొక్క ఐదుగురు పుత్రులు (ఉపపాండవులు), మరియు సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యువు — ఈ సర్వరు తమ తమ శంఖాలను పక్కపక్కనే పూరించారు.
**వ్యాఖ్య:** 'కాశ్యశ్చ పరమేష్వాసః...శఙ్ఖాన్ దధ్ముః పృథక్పృథక్' అనే ఈ శ్లోకార్థం — మహావీరుడైన శిఖండీ చాలా శూరుడు. పూర్వజన్మలో అతను ఒక స్త్రీ (కాశీరాజు అంబ యొక్క కుమార్తె). ఈ జన్మలో కూడా అతను రాజు ద్రుపదునకు కుమార్తె రూపంలో లభించాడు. తరువాత, ఈ శిఖండీ స్థూణాకర్ణ నామక యక్షుని వలన పురుషత్వాన్ని పొంది పురుషుడయ్యాడు. భీష్ముడు ఈ సమస్త వృత్తాంతమును తెలిసినవాడై, శిఖండిని స్త్రీగానే భావించేవాడు. ఈ కారణంగా అతను శిఖండిపై బాణాలు వేయడానికి నిరాకరించేవాడు. యుద్ధసమయంలో అర్జునుడు అతనిని ముందు భాగంలో నిలిపి, భీష్ముడిపై బాణాలు వేస్తూ, అతనిని రథం నుండి పడదోలాడు.
అర్జునుని పుత్రుడైన అభిమన్యువు మహావీరుడు. యుద్ధంలో అతను ద్రోణాచార్యులు నిర్మించిన చక్రవ్యూహంలో ప్రవేశించి, తన పరాక్రమంతో అనేక వీరులను సంహరించాడు. చివరికి, కౌరవ సేనలోని ఆరుగురు మహారథులు అన్యాయంగా అతనిని చుట్టుముట్టి ఆయుధాలతో దాడి చేశారు. దుశ్శాసనుని పుత్రుడు వేసిన గదాప్రహారంతో తలపై గాయమై అతను మరణించాడు.
శంఖధ్వని వర్ణనలో, సంజయుడు కౌరవ సేనా వీరులలో భీష్ముని పేరు మాత్రమే చెప్పాడు. పాండవ సేనా వీరులలో భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు, భీముడు మొదలైన పద్దెనిమిది మంది యోధుల పేర్లు తీసుకున్నాడు. దీనిని బట్టి, సంజయుని మనస్సులో అధర్మపక్షం (కౌరవ సేన) పట్ల గౌరవం లేదని తెలుస్తుంది. అందువల్ల, అధర్మపక్షం వివరంగా వర్ణించడం అతనికి యుక్తంగా తోచలేదు. అయితే, ధర్మపక్షం (పాండవ సేన) పట్ల అతని మనస్సులో గౌరవం ఉండటం, మరియు భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు మరియు పాండవుల పట్ల భక్తిభావం ఉండటం వలన, వారి పక్షాన్ని వివరంగా వర్ణించడం యుక్తంగా భావించాడు మరియు వారి వైపునే వర్ణించడంలో ఆనందాన్ని పొందాడు.
**సంధి:** పాండవ సేన చేసిన శంఖధ్వనికి కౌరవ సేనపై ఎలాంటి ప్రభావం ఉంది — అది తరువాతి శ్లోకంలో చెప్పబడింది.
★🔗
