ای آرجونا! آنکه اینجا این چرخ را که چنین به گردش درآمده است پیروی نکند، که در حواس شادمان باشد، در گناه زندگی کند، او بیهوده زندگی می‌کند.

【معانی کلمات】 एवम् (Evam) - بدین‌سان، प्रवर्तितम् (Pravartitam) - به چرخش درآمده، चक्रम् (Chakram) - چرخ، न (Na) - نه، अनुवर्तयति (Anuvartayati) - پیروی کردن، इह (Iha) - در اینجا، यः (Yah) - کسی که، अघायुः (Aghayuh) - در گناه زیستن، इन्द्रियारामः (Indriyarama) - لذت‌بردن از حواس، मोघम् (Mogham) - بیهوده، पार्थ (Partha) - ای آرجونا، सः (Sah) - او، जीवति (Jivati) - زندگی می‌کند. 【تفسیر】 این چرخ عمل است که توسط خالق بر اساس وداها و قربانی به حرکت درآمده است. کسی که با مطالعه وداها و انجام قربانی‌های مقرر در آن از این چرخ پیروی نمی‌کند، بلکه تنها به لذت‌های حسی می‌پردازد، بیهوده زندگی می‌کند. او عمر خود را هدر می‌دهد. او زندگی بی‌ارزشی دارد. کسی که مطابق این قانون زندگی نمی‌کند و خودخواه است، مرتکب گناه می‌شود. او قانون خالق را نقض می‌کند و این بدترین گناه است.

**۳.۱۶** ای پرتا، آن کس که در این جهان از این چرخه آفرینش کهن سنتی پیروی نکند، آن که در کام‌های حسی غوطه‌ور است، زندگی گناه‌آلودی (آغایوه) دارد و در این جهان بی‌ثمر می‌زید. **شرح:** تفسیر — «پرتا» — خداوند در اینجا با خطاب «پرتا» به آرجونا، مبحث آغاز شده از آیه نهم را به پایان می‌برد، گویی می‌فرماید: تو پسر همان پریتا (کونتی) هستی که با تحمل رنج‌های مادام‌العمر، باز هم به انجام وظیفه خویش پرداخت. پس حتی کسی مانند تو نیز نباید از انجام تکلیف خویش غفلت کند. آن جنگی که تو آن را عملی هولناک می‌خوانی، برای تو عملی هولناک نیست؛ بلکه یَجنَه (وظیفه) است. انجام آن، هماهنگ با چرخه آفرینش است و ترک آن، مخالف آن. «آن که این چرخ روان را در اینجا پیروی نکند» — همان‌گونه که اگر بخش کوچکی از چرخ ارابه‌ای بشکند، تمامی اجزای ارابه، ارابه‌ران و سوار بر آن لرزه را احساس می‌کنند، به همین گونه، کسی که مطابق چرخه آفرینش توصیف شده در آیات چهاردهم و پانزدهم عمل نکند، در کارکرد آفرینش جمعی مانع ایجاد می‌کند. جهان و فرد، دو وجود جدا (بیگانه) از یکدیگر نیستند. همان‌گونه که میان تن و اندام‌هایش، و میان اندام‌ها و تن، رابطه‌ای نزدیک است، میان جهان و فرد، و میان فرد و جهان نیز رابطه‌ای نزدیک وجود دارد. هنگامی که فرد، با ترک خواهش، وابستگی، احساس مالکیت و خودبینی، به تکلیف خویش عمل کند، آنگاه شادی به طور خودجوش به سراسر آفرینش می‌رسد. «ایندریارامه» — کسی که سرشار از خواهش، وابستگی، احساس مالکیت و... از طریق حواس به کام‌جویی می‌پردازد، در اینجا به عنوان کام‌پرست توصیف شده است. چنین کسی از حیوان پست‌تر است، زیرا حیوان گناهان جدید مرتکب نمی‌شود؛ بلکه نتیجه گناهان گذشته را می‌چشد و به سوی پاکی می‌رود. اما انسان کام‌پرست، با ارتکاب مکرر گناهان جدید، به سوی انحطاط می‌رود و همزمان، با ایجاد مانع در چرخه آفرینش، سبب اندوه سراسر آفرینش می‌شود. «آغایوه» — عمر، و نفس زندگی، کسی که مطابق چرخه آفرینش عمل نمی‌کند، صرفاً گناه‌آلود است. دلیلش این است که کسی که با ذهنیت کام‌جویی از طریق حواس بهره می‌برد، نمی‌تواند از گناهی که همان خشونت است، بپرهیزد. از طریق انسانی خودخواه، متکبر، خواهان کام‌رانی و اندوختن، به دیگران آسیب می‌رسد؛ از این رو، زندگی چنین کسی گناه‌آلود می‌شود. گوسوامی شری تولسی‌داس جی می‌فرمایند: *آن که دشمن دیگران است، چشم به همسر و مال دیگران دارد و به دیگران تهمت می‌زند — چنین کسانی، فروتر از انسان، بدنی از گناه بر دوش می‌کشند.* «ای پرتا، او بی‌ثمر می‌زید» — خداوند هنگام نکوهش یا توبیخ به زبانی فاخر کسی که تکلیفش را انجام نمی‌دهد، می‌فرماید که چنین کسی در جهان بی‌ثمر زندگی می‌کند، یعنی بهتر بود که می‌مرد. مفهوم ضمنی این است که اگر او تکلیفش را انجام نمی‌دهد و شادی برای آفرینش به ارمغان نمی‌آورد، دست‌کم نباید سبب اندوه شود. همان‌گونه که وقتی اهالی آیودهایا در دوران تبعید خداوند شری راما به چتراکوت آمدند، مردمان قبیله‌ای مانند کول، کیرات، بهیل و... به آنان گفتند: «اینکه ما لباس‌ها و ظروف شما را نمی‌دزدیم، همان خدمت بسیار بزرگ ماست.» به همین گونه، برای کسی که تکلیفش را انجام نمی‌دهد، اگر دست‌کم مانعی در چرخه آفرینش ایجاد نکند، همان خود خدمت اوست. برای کسی که مطابق چرخه آفرینش عمل نمی‌کند، خداوند نخست گفت «ستنه اِوا سَه» (۳.۱۲) — او به راستی دزد است، و «بُنجته تِه تو اَغَم» (۳.۱۳) — آنان به راستی گناه می‌خورند، و اکنون در این آیه، با گفتن «آغایور ایندریارامه» — او گناه‌زیست و کام‌پرست است — حتی زیستن او را نیز بی‌ثمر اعلام می‌کند. گوسوامی تولسی‌داس جی महाराज نیز فرموده‌اند: *همان‌گونه که آتش در خاکستر، خشم در ارباب گاومیشان (شیطان)، گناه در بدان، مال در بخیل، و سود برای همگان در خورشید — چنین است خواب خوش در کومبکارنه.* **پیوند:** در آیه پیشین، کسی که برای گسستن پیوندش با جهان، تکلیف خویش را انجام نمی‌دهد، نکوهش شد. اما اکنون، خداوند در دو آیه بعد، حال آن مرد بزرگ را توصیف می‌کند که با انجام تکلیف خویش، پیوندش با جهان را گسسته است.