**३.१६** हे पार्था, जो मनुष्य या जगात याप्रमाणे परंपरेने प्रस्थापित केलेल्या सृष्टिचक्राचे अनुसरण करीत नाही, तो इंद्रियांच्या आनंदात मग्न असणारा, पापी आयुष्य जगतो (अघायुः) आणि व्यर्थच या जगात राहतो.
**टीका:** स्पष्टीकरण — 'पार्था' — नवव्या श्लोकापासून सुरू केलेला विषय समाप्त करताना, भगवंत येथे अर्जुनाला 'पार्था' म्हणून संबोधतात, म्हणजेच असे सांगतात: तू त्या पृथाचा (कुंतीचा) पुत्र आहेस जिने आयुष्यभर कष्ट सहन केले तरी आपले कर्तव्य बजावले. म्हणून, तुझ्यासारख्यानेही आपले कर्तव्य दुर्लक्षित करू नये. तू ज्या युद्धाला भयंकर कर्म म्हणतोस, ते तुझ्यासाठी भयंकर कर्म नाही; तर ते एक यज्ञ (कर्तव्य) आहे. ते करणे म्हणजे सृष्टिचक्राशी सुसंगत वागणे आणि ते न करणे म्हणजे त्याच्या विरुद्ध वागणे होय. 'जो येथे या फिरणाऱ्या चक्राचे अनुसरण करीत नाही' — ज्याप्रमाणे रथचाकाचा लहानसा भागही तुटला तरी रथाच्या सर्व भागांना, सारथ्याला आणि त्यावर बसलेल्या स्वाराला झटका जाणवतो, त्याप्रमाणे चौदाव्या आणि पंधराव्या श्लोकांत वर्णन केलेल्या सृष्टिचक्राप्रमाणे कर्म न करणारा मनुष्य संपूर्ण सृष्टीच्या कार्यात अडथळा निर्माण करतो. जग आणि व्यक्ती हे दोन वेगळे (परके) तत्त्व नाही. ज्याप्रमाणे शरीर आणि त्याच्या अवयवांत, तसेच अवयव आणि शरीरात जिव्हाळ्याचा संबंध असतो, त्याप्रमाणेच जग आणि व्यक्तीत, तसेच व्यक्ती आणि जगात जिव्हाळ्याचा संबंध आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती, कामना, आसक्ती, ममता आणि अहंकार यांचा त्याग करून आपले कर्तव्य बजावते, तेव्हा आपोआप संपूर्ण सृष्टीत आनंद पोहोचतो. 'इंद्रियारामः' — कामना, आसक्ती, ममता इत्यादींनी युक्त होऊन इंद्रियांच्या सुखांना भरलेला मनुष्य येथे इंद्रियाराम म्हणून वर्णन केला आहे. असा मनुष्य पशूपेक्षाही नीच आहे, कारण पशू नवीन पापे करीत नाही; तर पूर्वी केलेल्या पापांचा फल भोगत स्वच्छतेकडे वाटचाल करतो. पण इंद्रियलंपट मनुष्य, नवीन नवीन पापे पुनःपुन्हा करीत, अधोगतीकडे जातो आणि त्याचबरोबर, सृष्टिचक्रात अडथळा निर्माण करून संपूर्ण सृष्टीला दुःख देतो. 'अघायुः' — सृष्टिचक्राप्रमाणे कर्म न करणाऱ्या मनुष्याचे आयुष्य, त्याचे जीवनच, केवळ पापमय असते. कारण इंद्रियांच्या सुखभोगाच्या बुद्धीने आनंद घेणारा मनुष्य हिंसेरूपी पाप टाळू शकत नाही. सुखभोग आणि संग्रहाची इच्छा असलेल्या स्वार्थी, गर्विष्ठ मनुष्यामुळे इतरांचे नुकसान होते; म्हणून अशा मनुष्याचे जीवन पापमय बनते. गोस्वामी श्री तुलसीदासजी म्हणतात:
*पर द्रोही, पर नारी, पर धन, पर निंदक जे। ते नर नरक अधम, पाप तनु धरे।।*
'हे पार्था, तो व्यर्थ जगतो' — आपले कर्तव्य न बजावणाऱ्या मनुष्याला परिष्कृत भाषेत निंदा किंवा फटकारा देताना, भगवंत असे म्हणतात की असा मनुष्य जगात व्यर्थ जगतो, म्हणजेच त्याचे मरणच बरे. अर्थ असा की जर त्याने आपले कर्तव्य बजावून सृष्टीला आनंद दिला नाही, तर किमान तो दुःख तरी नको द्यावे. ज्याप्रमाणे प्रभू श्री रामचंद्रांच्या वनवासात अयोध्येचे रहिवासी चित्रकूटास आले तेव्हा कोल, किरात, भिल्ल इत्यादी आदिवासी लोकांनी त्यांना सांगितले: 'आम्ही तुमचे वस्त्र आणि भांडी चोरीत नाही हीच आमची फार मोठी सेवा आहे.' त्याप्रमाणे, कर्तव्य न करणाऱ्या मनुष्याने किमान सृष्टिचक्रात अडथळा निर्माण केला नाही, तर तेच त्याचे सेवन होय.
सृष्टिचक्राप्रमाणे कर्म न करणाऱ्या मनुष्याबद्दल भगवंतांनी आधी 'स्तेन एव सः' (३.१२) — तो खरा चोर आहे, आणि 'भुंजते ते त्वघम्' (३.१३) — ते खरोखर पापच खातात, असे म्हटले आणि आता या श्लोकात, 'अघायुरिंद्रियारामः' — तो पापी आयुष्याचा आणि इंद्रियलंपट आहे — असे म्हणून त्याचे जगणेही व्यर्थ ठरवले आहे. गोस्वामी तुलसीदासजी महाराजांनीही म्हटले आहे:
*अंगारी अग्नि, महिषी क्रोध, दुष्टात पातक, कृपणात धन, सूर्यात सकळ हित, कुंभकर्णी निद्रा बरि।*
**संदर्भ:** मागील श्लोकात, जगाशीचा संबंध तोडण्यासाठी जो मनुष्य आपले कर्तव्य बजावीत नाही त्याला फटकारण्यात आले. परंतु आता, भगवंत पुढील दोन श्लोकांत अशा महापुरुषाची स्थिती वर्णन करतात ज्याने आपले कर्तव्य बजावून जगाशीचा संबंध तोडला आहे.
★🔗
