Ο Ευλογημένος Κύριος είπε: Θρηνείς για εκείνους που δεν πρέπει να θρηνείς, και όμως προφέρεις λόγια σοφίας. Αλλά οι σοφοί δεν θρηνούν ούτε για τους ζωντανούς ούτε για τους νεκρούς.

Ὁ μακάριος Κύριος εἶπεν· Θρηνεῖς ὑπὲρ ὧν οὐκ ἄξιον θρηνεῖν, καὶ λόγους σοφίας λαλεῖς. Οἱ δὲ σοφοὶ οὔτε ὑπὲρ τῶν ἀπελθόντων οὔτε ὑπὲρ τῶν μὴ ἀπελθόντων θρηνοῦσιν. Ἑρμηνεία: Ὁ θρῆνος ἐγγίνεται τῷ ἀνθρώπῳ ὅταν διαίρεσιν ποιήσῃ ἐν τοῖς οὖσι καὶ τοῖς πράγμασι τοῦ κόσμου, διανοούμενος· «Ταῦτά ἐστιν ἐμά, ταῦτα δὲ οὐκ ἐμά· οὗτοί εἰσιν οἱ ἐμοὶ οἰκεῖοι, οὗτοι δὲ οὐκ ἐμοὶ οἰκεῖοι· οὗτοι τῆς ἐμῆς τάξεως (varna) εἰσίν, οὗτοι δὲ οὐκ εἰσὶ τῆς ἐμῆς τάξεως· οὗτοι τῆς ἐμῆς σταδίου (ashrama) εἰσίν, οὗτοι δὲ οὐκ εἰσὶ τῆς ἐμῆς σταδίου· οὗτοι μετ’ ἐμοῦ εἰσιν, οὗτοι δὲ οὐκ εἰσὶ μετ’ ἐμοῦ.» Πρὸς τοὺς ἑαυτῶν νομιζομένους ἐγγίνονται προσπάθεια, ἐπιθυμία, στοργὴ καὶ ἔφεσις. Ἐκ τούτων αὐτῶν τῶν προσπαθειῶν, ἐπιθυμιῶν κτλ., ἐγγίνονται θρῆνος, μέριμνα, φόβος, ταραχή, ἀκαταστασία, ἀγωνία καὶ ἄλλα κακά. Οὐδὲν κακὸν ἢ δυστύχημα ἐστὶν ὃ οὐκ ἐκ προσπαθείας, ἐπιθυμίας κτλ. ἐγγίνεται – τοῦτο τὸ ἀρχαῖόν ἐστιν. Ἐν τῇ Γῇ, ὁ Δῃταρᾶστρας πρῶτον ἠρώτησε τί ἐποίουν οἱ υἱοὶ αὐτοῦ καὶ οἱ υἱοὶ τοῦ Πᾶνδου ἐν τῷ πολεμίῳ. Καίπερ οἱ Πᾶνδαυιδοὶ τὸν Δῃταρᾶστραν μείζονος τιμῆς ἢ τὸν ἑαυτῶν πατέρα ἠξίουν, ὁ Δῃταρᾶστρας ἐν τῇ διανοίᾳ αὐτοῦ προσπάθειαν εἶχε πρὸς τοὺς ἑαυτοῦ υἱούς. Διὰ τοῦτο, διακριτικὴν προκατάληψιν εἶχε πρὸς τοὺς ἑαυτοῦ υἱοὺς καὶ τοὺς Πᾶνδαυιδοὺς, διανοούμενος· «Οὗτοί εἰσιν ἐμοί, οὗτοι δὲ οὐκ εἰσὶν ἐμοί.» Ἡ αὐτὴ προσπάθεια ἥτις ἦν ἐν τῷ Δῃταρᾶστρᾳ ἐγένετο καὶ ἐν τῷ Ἀρτζούνᾳ. Πλὴν ἡ προσπάθεια τοῦ Ἀρτζούνου οὐκ ἦν ἡ αὐτὴ τῇ τοῦ Δῃταρᾶστρου. Ὁ Ἀρτζούνας οὐκ εἶχε τὴν μερικὴν κλίσιν ἣν εἶχεν ὁ Δῃταρᾶστρας· διὰ τοῦτο, πάντας ἐκάλεσεν ἑαυτοῦ οἰκείους – «ἰδὼν τούτους τοὺς συγγενεῖς» (1.28) – καὶ ἐκάλεσεν καὶ τὸν Δουριοδᾰνάνην καὶ τοὺς ἄλλους ἑαυτοῦ συγγενεῖς – «πῶς γὰρ ἂν εὐφρανθεῖμεν, ὦ Μᾰδᾰβα, τοὺς ἑαυτῶν συγγενεῖς κτείνοντες;» (1.37). Τὸ νόημα ἐστὶν ὅτι ὁ Ἀρτζούνας εἶχε προσπάθειαν πρὸς πάντας τοὺς ἐκ τοῦ γένους τῶν Κούρων, καὶ διὰ ταύτην τὴν προσπάθειαν ἐθρήνει ἐπὶ τῇ ἐσομένῃ αὐτῶν τελευτῇ. Ἵνα ἀφέλῃ τοῦτον τὸν θρῆνον, ὁ Κύριος ἔδωκεν τῷ Ἀρτζούνᾳ τὰς διδασκαλίας τῆς Γῇτος, αἵτινες ἄρχονται ἀπὸ τούτου τοῦ ἑνδεκάτου στίχου. Ἐπὶ τέλους, ὁ Κύριος αὐτὸν τοῦτον τὸν θρῆνον ἀπρεπῆ ἀποφανεῖ, λέγων· «Καταφεύγετε πρὸς ἐμὲ μόνον· μὴ θρηνεῖτε» – «μὴ θρηνεῖτε» (18.66). Αἰτία δέ, ὅτι ὁ θρῆνος ἐγγίνεται μόνον ἐκ τοῦ καταφυγεῖν εἰς τὸν κόσμον, τῷ δὲ εἰς ἐμὲ μόνον καταφυγεῖν, πᾶς σου θρῆνος, μέριμνα κτλ. ἀπολεῖται. «Θρηνεῖς ὑπὲρ ὧν οὐκ ἄξιον θρηνεῖν» – Ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ, δύο μόνα πράγματά εἰσιν· τὸ ἀΐδιον (sat) καὶ τὸ μὴ ἀΐδιον (asat), ὁ ἐγσωματωμένος ψυχή (shariri) καὶ τὸ σῶμα (sharira). Ἐκ τούτων τῶν δύο, ὁ ἐγσωματωμένος ψυχή ἐστιν ἄφθαρτος, τὸ δὲ σῶμα φθαρτόν. Ἀμφότερα οὐκ ἄξια θρήνου εἰσίν. Τὸ ἄφθαρτον οὐδέποτε ἀπόλλυται· διὰ τοῦτο, τὸ θρηνεῖν ὑπὲρ αὐτοῦ παντελῶς ἀπρεπές ἐστιν. Τὸ φθαρτὸν ὀφείλει ἀπολέσθαι· οὐδὲ πρὸς μίαν στιγμὴν ἐν σταθερᾷ μορφῇ μένει· διὰ τοῦτο, καὶ τὸ θρηνεῖν ὑπὲρ αὐτοῦ ἀπρεπές ἐστιν. Τὸ νόημα ἐστὶν ὅτι ὁ θρῆνος οὔτε χάριν τῆς ψυχῆς οὔτε χάριν τῶν σωμάτων δικαιολογηθῆναι δύναται. Μόνη αἰτία τῆς τοῦ θρήνου ἐγγενέσεώς ἐστιν ἄγνοια (ἀφροσύνη). Ὁποία ἂν κατάστασις ἐμφανισθῇ πρὸ ἀνθρώπου ἐν μορφῇ γενέσεως-τελευτῆς, κέρδους-ζημίας κτλ., οὗτός ἐστιν ὁ καρπὸς τοῦ προαρβδᾰ, τουτέστι τῶν ἰδίων παρελθόντων πράξεων. Τὸ θρηνεῖν ἐπὶ ταύτῃ τῇ εὐμενεῖ ἢ δυσμενεῖ καταστάσει, τὸ γίνεσθαι εὐφραινόμενον ἢ λυπούμενον, καθαρὰ ἀφροσύνη ἐστίν. Αἰτία δέ, ὅτι εἴτε εὐμενὴς εἴτε δυσμενὴς ἡ κατάστασις, ἀρχὴν καὶ τέλος ἔχει – νόημα, ὅτι ἡ κατάστασις ἐκείνη πρότερον οὐκ ἦν καὶ ἐπὶ τέλους οὐ μενεῖ. Ὃ ἐν ἀρχῇ καὶ τέλει οὐκ ἔστιν, οὐδὲ πρὸς μίαν στιγμὴν ἐν τῷ μέσῳ βέβαιον ἐστίν. Εἰ ἦν βέβαιον, πῶς ἂν ἀπώλλυτο; Εἰ δὲ ἀπόλλυται, πῶς ἂν εἴη βέβαιον; Τὸ χαίρειν ἢ θρηνεῖν ἐπὶ τοιαύτῃ στιγμιαίως ἀπολλυμένῃ εὐμενεῖ ἢ δυσμενεῖ καταστάσει, τὸ γίνεσθαι εὐφραινόμενον ἢ λυπούμενον, ἀφροσύνη μόνον ἐστίν. «Καὶ λόγους σοφίας λαλεῖς» – Ἀφ’ ἑνὸς μέρους, λόγους σοφίας προφέρεις, ἀφ’ ἑτέρου δὲ μέρους, καὶ θρηνεῖς. Διὰ τοῦτο, μόνον λόγους ποιῇ. Ἐν τῇ ἀληθείᾳ, οὐκ εἶ σοφός· διότι οἵτινές εἰσιν σοφοὶ οὐδέποτε ὑπὲρ οὐδενὸς θρηνοῦσιν. Φθαρέντος τοῦ γένους, ὁ οἰκεῖος δῐκαιοσύνη (dharma) φθαρήσεται. Φθαρέντος τοῦ δῐκαίου, αἱ γυναῖκες διαφθαρήσονται, ὅπερ ἐπάξει τὴν σύγχυσιν τῶν τάξεων (varna). Ἐκείνη ἡ σύγχυσις ἀπάξει τοὺς φθαρτὰς τοῦ γένους καὶ τὸ γένος αὐτῶν εἰς ᾅδου. Διὰ τὸ μὴ λαμβάνειν πίνδᾰν καὶ ὕδωρ, οἱ πρόγονοι αὐτῶν καὶ πεσοῦνται – καὶ ἐκ τῶν σῶν λόγων σοφίας, ἀποδεικνύεται ὅτι τὸ σῶμα ἐστὶ φθαρτὸν καὶ ἡ ψυχὴ ἄφθαρτος. Εἰ αὐτὸ τὸ σῶμα ἦν ἄφθαρτον, οὐκ ἂν ἦν φόβος μὴ οἱ φθαρτὰς τοῦ γένους καὶ τὸ γένος εἰς ᾅδου ἀπέλθωσιν, οὐδὲ μέριμνα περὶ πτώσεως τῶν προγόνων. Εἰ μέριμναν ἔχεις περὶ τοῦ γένους καὶ τῶν προγόνων, εἰ φοβῇ τὴν πτῶσιν αὐτῶν, τότε ἀποδεικνύεται ὅτι τὸ σῶμα ἐστὶ φθαρτὸν καὶ ἡ ἐν αὐτῷ οἰκοῦσα ψυχὴ ἀΐδιος. Διὰ τοῦτο, τὸ σὸν θρηνεῖν ὑπὲρ φθορᾶς σωμάτων ἀπρεπές ἐστιν. «Ὑπὲρ τῶν ἀπελθόντων καὶ ὑπὲρ τῶν μὴ ἀπελθόντων» – Ἡ χωρισμὸς τοῦ σώματος καὶ τῆς πνοῆς (prana) ἀναπόφευκτός ἐστιν πᾶσιν. Ἐνίοις, ὁ χωρισμὸς σώματος καὶ πνοῆς γέγονεν, ἐνίοις δὲ οὔπω γέγονεν. Διὰ τοῦτο, οὐ δεῖ ὑπὲρ αὐτῶν θρηνεῖν. Ὁ θρῆνος ὃν ἐξέφηνας ἐστὶ τὸ σὸν ἁμάρτημα. Τὸ θρηνεῖν ὑπὲρ τῶν τεθνηκότων μέγα ἁμάρτημά ἐστιν. Αἰτία δέ, ὅτι τὸ θρηνεῖν ὑπὲρ τεθνηκότων ὄντων ποιεῖ ἐκεῖνα τὰ ὄντα πάσχειν ἀλγηδόνα. Ὥσπερ ἡ πίνδᾰ καὶ τὸ ὕδωρ τὰ προσφερόμενα ὑπὲρ τοῦ τεθνηκότος ἀφικνοῦνται πρὸς αὐτὸν ἐν τῷ ἑτέρῳ κόσμῳ, οὕτως καὶ ὁ φλέγμα καὶ τὰ δάκρυα τὰ χεόμενα ὑπὲρ τοῦ τεθνηκότος ἀναγκαστικῶς καταναλῶσαι ὀφείλει ἡ τεθνηκυῖα ψυχή (Σημείωσις σ. 48). Οὐδὲ ὑπὲρ τῶν ζώντων δεῖ θρηνεῖν. Ὑπὲρ ἐκείνων, θεραπείαν καὶ τροφὴν παρέχειν δεῖ, διατάξεις ποιεῖν. Μηδέποτε μέριμναν-θρῆνον ἔχειν περὶ τοῦ τί αὐτοῖς συμβήσεται! Πῶς τραφήσονται! Τίς βοηθήσει αὐτοῖς! κτλ.· διότι ἐν μέριμνῃ καὶ θρήνῳ οὐδὲν ὄφελος. Ἡ τῶν ἐμῶν μελῶν χαλάωσις, ἡ τοῦ στόματος ξηρασία κτλ. – ἡ ῥιζικὴ αἰτία τῆς ἐγγενέσεως τούτων τῶν ταραχῶν ἐστιν ἡ ταύτησις ἑαυτοῦ πρὸς τὸ σῶμα. Αἰτία δέ, ὅτι τῇ ταυτήσει πρὸς τὸ σῶμα, αἴσθησις οἰκειότητος ἐγγίνεται πρὸς τοὺς τρέφοντας καὶ συνέχοντας τὸ σῶμα, καὶ διὰ ταύτην τὴν αἴσθησιν οἰκειότητος μέριμνα-θρῆνος ἐγγίνεται ἐν τῇ διανοίᾳ τοῦ Ἀρτζούνου ἐπὶ τῇ τελευτῇ τῶν οἰκείων αὐτοῦ, καὶ ἐκ ταύτης τῆς μέριμνης-θρήνου αἱ προειρημέναι ταραχαὶ ἐμφανίζονται ἐν τῷ σώματι τοῦ Ἀρτζούνου. Ἐνταῦθα, ὁ Κύριος τὸν θρῆνον ὑπὲρ τῶν «ἀπελθόντων» καὶ τῶν «μὴ ἀπελθόντων» ὡς αἰτίαν ὑπέδειξεν. Ὧν ἡ πνοὴ ἀπελήλυθεν, οὗτοί εἰσιν «ἀπελθόντες», ὧν δὲ ἡ πνοὴ οὐκ ἀπελήλυθεν, οὗτοί εἰσιν «μὴ ἀπελθόντες». «Οἱ πρόγονοι πίπτουσι διὰ τὸ μὴ λαμβάνειν πίνδᾰν καὶ ὕδωρ» (1.42) – αὕτη ἐστὶν ἡ τοῦ Ἀρτζούνου μέριμνα ὑπὲρ τῶν «ἀπελθόντων». Καὶ «Οὓς ἡμεῖς βασιλείαν, ἀπολαύσεις καὶ ἡδονὰς ἐπιθυμοῦμεν, οὗτοι ἐν πολέμῳ ἑστᾶσιν, ἐλπίδα ζωῆς καὶ πλούτου ἀπολιπόντες» (1.33) – αὕτη ἐστὶν ἡ τοῦ Ἀρτζούνου μέριμνα ὑπὲρ τῶν «μὴ ἀπελθόντων». Διὰ τοῦτο, ἀμφότεραι αὗται αἱ μέριμναι περὶ τὸ σῶμα ἐγγίνονται· ἄρα, αὗται αἱ δύο μέριμναι τῇ οὐσίᾳ μία εἰσίν. Αἰτία δέ, ὅτι καὶ οἱ «ἀπελθόντες» καὶ οἱ «μὴ ἀπελθόντες» φθαρτοί εἰσιν. Ὑπὲρ τῶν «ἀπελθόντων» καὶ ὑπὲρ τῶν «μὴ ἀπελθόντων», τὸ ποιεῖν τὸ καθῆκον οὐκ ἔστι πρᾶγμα μέριμνης. Ὑπὲρ τῶν «ἀπελθόντων», τὸ προσφέρειν πίνδᾰν καὶ ὕδωρ, τὸ ποιεῖν σράδδᾰν καὶ ταρπᾰνάν – τοῦτο τὸ καθῆκόν ἐστιν· καὶ ὑπὲρ τῶν «μὴ ἀπελθόντων», τὸ ποιεῖν διατάξεις, τὸ παρέχειν τροφήν – τοῦτο τὸ καθῆκόν ἐστιν. Τὸ καθῆκον οὐκ ἔστι ὑπόθεσις μέριμνης· μᾶλλον δέ, ὑπόθεσις ἐπιλογισμοῦ ἐστιν. Ἐξ ἐπιλογισμοῦ, τὸ καθῆκον γινώσκεται, ἐκ δὲ μέριμνης, ὁ ἐπιλογισμὸς ἀπόλλυται. «Οἱ δὲ σοφοὶ οὐ θρηνοῦσιν» – Ὁ νοῦς ὁ κεκοσμημένος τῇ διακρίσει μεταξὺ τοῦ ἀϊδίου καὶ τοῦ μὴ ἀϊδίου καλεῖται «πᾰνδᾰ». Ἐν οἷς ἐκεῖνο τὸ «πᾰνδᾰ» πληρέστατα ἀνεπτύχθη, τουτέστιν οἵτινες σαφῶς διακρίνουσιν μεταξὺ τοῦ ἀϊδίου καὶ τοῦ μὴ ἀϊδίου, οὗτοί εἰσιν οἱ σοφοί. Ἐν τοιούτοις σοφοῖς ἀνθρώποις, οὐκ ἔστι θρῆνος περὶ τοῦ ἀϊδίου καὶ τοῦ μὴ ἀϊδίου· διότι τὸ δέχεσθαι τὸ ἀΐδιον ὡς ἀΐδιον οὐ ποιεῖ θρῆνον, καὶ τὸ δέχεσθαι τὸ μὴ ἀΐδιον ὡς μὴ ἀΐδιον οὐ ποιεῖ θρῆνον. Ὁ ἑαυτός (Atman) τῆς φύσεώς ἐστι τοῦ ἀϊδίου, τὸ δὲ μεταβαλλόμενον σῶμα τῆς φύσεώς ἐστι τοῦ μὴ ἀϊδίου. Ὁ θρῆνος ἐγγίνεται μόνον τῷ δέχεσθαι τὸ μὴ ἀΐδιον ὡς ἀΐδιον, τουτέστιν ὁ θρῆνος ἐγγίνεται ἐκ τῆς ἐννοίας ὅτι ταῦτα τὰ σώματα κτλ. οὕτως ὡς ἔχουσι μένειν ὀφείλουσιν, ὅτι οὐ δεῖ ἀποθνῄσκειν. Περὶ τοῦ ἀϊδίου, οὐδέποτέ ἐστι μέριμνα ἢ θρῆνος. Σύνδεσις: Ἵνα λυθῇ ἡ ἀπορία διὰ τί τὸ θρηνεῖν ὑπὲρ τῆς ἀϊδίου ἀρχῆς ἀπρεπές ἐστιν, οἱ δύο ἑπόμενοι στίχοι λέγονται.