**శ్రీభగవానువాచ:**
అశోచ్యానన్వశోచస్త్వం ప్రజ్ఞావాదాంశ్చ భాషసే।
గతాసూనగతాసూంశ్చ నానుశోచన్తి పణ్డితాః॥
**వ్యాఖ్య:**
మనుష్యునకు శోకము వచ్చుటకు కారణము, లోకములోని ప్రాణులు, పదార్థముల విషయములో "ఇవి నావి, ఇవి నావి కావు; ఇవి నా బంధువులు, ఇవి నా బంధువులు కావు; ఇవి నా వర్ణమువారు, ఇవి నా వర్ణమువారు కావు; ఇవి నా ఆశ్రమమువారు, ఇవి నా ఆశ్రమమువారు కావు; ఇవి నా పక్షమువారు, ఇవి నా పక్షమువారు కావు" అని భేదబుద్ధి చేసుకొనుటయే. మనము తమవారని భావించువారిపై ఆసక్తి, కామము, ప్రేమ, అంటిపట్టు మొదలగునవి పెరుగును. ఈ ఆసక్తి, కామము మొదలగువానివలననే శోకము, చింత, భయము, కలత, అశాంతి, వ్యథ మున్నగు దోషములు కలుగుచున్నవి. ఆసక్తి, కామము మొదలగువానివలన కలుగని దోషముగాని, దుర్గతిగాని లేదు — ఇది సిద్ధాంతము.
గీతలో ధృతరాష్ట్రుడు మొదట తన కుమారులును, పాండవులును యుద్ధభూమిలో ఏమి చేసిరని ప్రశ్నించెను. పాండవులు ధృతరాష్ట్రుని తమ తండ్రికన్న అధికముగా గౌరవించుచుండినను, ధృతరాష్ట్రుని మనస్సులో తన కుమారులయెడ ఆసక్తి కలదు. అందువలన "ఇవి నావి, ఇవి నావి కావు" అని తన కుమారుల, పాండవుల విషయములో భేదబుద్ధి కలిగియుండెను.
ధృతరాష్ట్రునియందు గల ఆసక్తియే అర్జునునియందును కలిగెను. అయితే అర్జునుని ఆసక్తి ధృతరాష్ట్రుని ఆసక్తి వలెనే కాదు. అర్జునునకు ధృతరాష్ట్రునివంటి పక్షపాతము లేదు; అందువలన అతడు అందరిని తన బంధువులనియే చెప్పెను — 'స్వజనం' (౧.౨౮) అని; దుర్యోధనాదులనుగూడ తన బంధువులనియే చెప్పెను — 'స్వజనం హి కథం' (౧.౩౭) అని. భావము ఏమనగా, అర్జునునకు కురువంశమువారందరియెడ ఆసక్తి కలదు, ఆ ఆసక్తివలననే వారి మరణమునకు అతడు శోకించుచున్నాడు. ఈ శోకమును పోగొట్టుటకై భగవంతుడు అర్జునునకు గీతోపదేశమును చేసెను. దాని ప్రారంభము ఈ పదునొకండవ శ్లోకముతోనే. చివరిలో భగవంతుడు ఈ శోకమునే అనుచితమని చెప్పెను — 'మామేకం శరణం వ్రజ; మా శుచః' — 'శోకించకుము' (౧౮.౬౬) అని. కారణము, లోకమును ఆశ్రయించుటవలననే శోకము కలుగును, నన్నే ఏకాశ్రయముగా చేసికొనిన నీ శోకము, చింత మొదలగునవి అన్నియు నశించిపోవును.
'అశోచ్యానన్వశోచస్త్వం' — సమస్తమైన లోకమునందు నిత్యము (సత్), అనిత్యము (అసత్), శరీరి, శరీరము అను రెండు వస్తువులు మాత్రమే కలవు. వీనిలో శరీరి నాశరహితుడు, శరీరము నశ్వరము. ఈ రెండును శోకించుటకు యోగ్యములు కావు. నాశరహితుడు ఎన్నడును నశించడు; అందువలన అతనికొరకు శోకించుట అత్యంత అనుచితము. నశ్వరము నశించక మానదు; అది ఒక్క క్షణమైనను స్థిరరూపముగా నిలువదు; అందువలన దానికొరకు శోకించుటయు అనుచితమే. భావము ఏమనగా, ఆత్మకొరకుగాని, శరీరములకొరకుగాని శోకము న్యాయ్యము కాదు. శోకము కలుగుటకు కారణము అజ్ఞానము (మూఢత్వము) మాత్రమే.
మనుష్యుని యెదుట జనన-మరణము, లాభ-నష్టము మొదలగు రూపములలో ఏ స్థితియు కలుగునో, అది ప్రారబ్ధము, అనగా తన పూర్వకర్మల ఫలము. ఆ శుభాశుభ స్థితిపై శోకించుట, సంతోషించుట పూర్తి మూఢత్వము. కారణము, ఆ స్థితి శుభమైనను అశుభమైనను, దానికి ఆదియు, అంతమును కలదు — అనగా, ఆ స్థితి పూర్వము లేదు, చివర నుండదు. ఆదియందును, అంతమందును లేనిది మధ్యమున ఒక్క క్షణమైనను స్థిరముగా నుండదు. అది స్థిరమైనచో నశించుటెట్లు? నశించినచో స్థిరమెట్లు? ఇట్టి క్షణికముగా నశించు శుభాశుభ స్థితిపై ఆనందించుట, శోకించుట, సంతోషించుట, దుఃఖించుట అంతయు మూఢత్వమే.
'ప్రజ్ఞావాదాంశ్చ భాషసే' — ఒకవైపు జ్ఞానవాక్యములను పలుకుచున్నావు, మరియొకవైపు శోకించుచున్నావు. అందువలన నీవు వాక్యములను మాత్రమే చెప్పుచున్నావు. వాస్తవమున నీవు పండితుడవు కావు; ఎందుకనగా పండితులు ఎవరికొరకును శోకింపరు.
కులము నశించిన, కులధర్మము నశించును. ధర్మము నశించిన, స్త్రీలు దుష్టలగుదురు, వర్ణసంకరము కలుగును. ఆ వర్ణసంకరము కులనాశకులను, వారి కుటుంబమునను నరకమునకు తీసుకొనిపోవును. పిండోదకములు లభింపక వారి పితృదేవతలును పతనమగుదురు — అని నీ జ్ఞానవాక్యములవలననే శరీరము నశ్వరము, ఆత్మ నశ్వరము కాదని నిరూపితమగుచున్నది. శరీరమే నశ్వరము కానిచో, కులనాశకులు, కుటుంబము నరకమునకు పోవుటయొక్క భయము, పితృదేవతల పతనమునకు చింత ఉండదు. కుటుంబమును, పితృదేవతలను గురించి నీవు చింతించుచున్నావు, వారి పతనమునకు భయపడుచున్నావు, అనగా శరీరము నశ్వరము, దానియందు నివసించు ఆత్మ నిత్యుడని నిరూపితమగుచున్నది. అందువలన శరీరముల నాశనమునకు నీవు శోకించుట అనుచితము.
'గతాసూనగతాసూంశ్చ' — శరీరమునకు, ప్రాణమునకు విడిపోవుట అనునది అందరికిని అనివార్యము. ఎవరికి శరీర ప్రాణ విభేదము కలిగియున్నదో, ఎవరికి కలుగబోవునో, వారికొరకు శోకింపరాదు. నీవు చెప్పిన శోకము నీ తప్పు.
మృతులకొరకు శోకించుట మహా తప్పు. కారణము, మృత ప్రాణులకొరకు శోకించుటవలన ఆ ప్రాణులకు బాధ కలుగును. మృతులకొరకు ఇచ్చు పిండోదకములు పరలోకమున వారికి చేరినట్లే, మృతులకొరకు కారే శ్లేష్మము, కన్నీరు మొదలగునవి ఆ మృతాత్మచే బలవశముగా సేవింపబడవలసి వచ్చును (టీపు పుట ౪౮). ఇంకను జీవించియున్నవారికొరకుగూడ శోకింపరాదు. వారికొరకు సంరక్షణ, పోషణ చేయవలెను, ఏర్పాట్లు చేయవలెను. వారికి ఏమి కాబోవును! ఏమి చేయుదురు! ఎవరు సహాయము చేయుదురు! మొదలగు చింత-శోకము ఎన్నడును చేయరాదు; ఎందుకనగా చింత, శోకములలో ప్రయోజనము లేదు.
నా అవయవములు సడలుచున్నవి, నోరు ఎండిపోవుచున్నది మొదలగు — ఈ వికారములు కలుగుటకు మూలకారణము శరీరముతో తన్ను ఐక్యముగా భావించుకొనుటయే. కారణము, శరీరముతో ఐక్యభావము చేసికొనుటవలన శరీరమును పోషించు, పాలించువారియెడ స్వీయత్వభావము కలుగును, ఆ స్వీయత్వభావమువలననే తన బంధువులు చనిపోవుటయందు అర్జునుని మనస్సులో చింత-శోకము కలుగుచున్నది, ఆ చింత-శోకమువలననే పైన చెప్పబడిన వికారములు అర్జునుని శరీరమున ప్రకటితమగుచున్నవి. ఇందు భగవంతుడు 'గతాసు', 'అగతాసు' అను రెండింటికిని శోకమును కారణముగా చూపెను. ప్రాణము విడిచినవారు 'గతాసువులు', ప్రాణము విడువనివారు 'అగతాసువులు'. 'పిండోదకక్రియలు లేక పితరులు పతనమగుదురు' (౧.౪౨) — ఇది 'గతాసువుల'కొరకు అర్జునుని చింత. మరియు 'రాజ్యభోగసుఖలోభముచే మరణధనములను త్యజించి యుద్ధమున నిలిచియున్నవారు' (౧.౩౩) — ఇది 'అగతాసువుల'కొరకు అర్జునుని చింత. అందువలన ఈ రెండు చింతలును శరీరమును గురించియే కలుగుచున్నవి; కాబట్టి ఈ రెండు చింతలు అంతరంగమున ఒక్కటియే. కారణము, 'గతాసువు' అయినను, 'అగతాసువు' అయినను నశ్వరమే.
'గతాసువు' అయినను, 'అగతాసువు' అయినను, తమ తమ కర్తవ్యమును చేయుట చింతావిషయము కాదు. 'గతాసువుల'కొరకు పిండోదకములు ఇచ్చుట, శ్రాద్ధతర్పణములు చేయుట — ఇది కర్తవ్యము; మరియు 'అగతాసువుల'కొరకు ఏర్పాట్లు చేయుట, పోషించుట — ఇది కర్తవ్యము. కర్తవ్యము చింతావిషయము కాదు; అది విచారణావిషయము. విచారణవలన కర్తవ్యము తెలియును, చింతవలన విచారణ నశించును.
'నానుశోచన్తి పణ్డితాః' — నిత్యానిత్య వివేచనతో కూడిన బుద్ధికి 'పండ' అని పేరు. ఆ 'పండ' ఎవరియందు పూర్ణముగా వృద్ధిచెందియున్నదో, అనగా నిత్యానిత్య వివేచనను స్పష్టముగా చేయువారే పండితులు. అట్టి పండితులయందు నిత్యానిత్య విషయమై శోకము లేదు; ఎందుకనగా నిత్యమును నిత్యముగా భావించుటవలన శోకము కలుగదు, అనిత్యమును అనిత్యముగా భావించుటవలన శోకము కలుగదు. ఆత్మ నిత్యస్వరూపుడు, మారుచుండు శరీరము అనిత్యస్వరూపము. అనిత్యమును నిత్యముగా భావించుటవలననే శోకము కలుగును, అనగా ఈ శరీరములు మొదలగునవి ఇట్లే యుండవలెను, చనిపోకూడదు అను భావనవలన శోకము కలుగును. నిత్యమును గురించి ఎన్నడును చింతయు, శోకమును లేదు.
**సందర్భము:** నిత్యతత్త్వమునకు శోకించుట అనుచితమెందుకని సందేహము నివృత్తికొరకు తరువాతి రెండు శ్లోకములు చెప్పబడినవి.
★🔗
