Εἶπεν Ἀρjunaς: Ὦ Janardana! Εἰ τὴν buddhi (γνῶσιν) κρείττονα τῆς karmas (πράξεως) ἡγῇ, τότε διὰ τί, ὦ Keśava, εἰς δεινὴν πρᾶξιν ἐμὲ ἐγείρεις; Διὰ τῶν φαινομένως ἐναντίων σου λόγων, τὴν ἐμὴν διάνoιαν ταράσσεις. Διόπερ, δέομαι, κρῖνον καὶ εἰπὲ μοι ἕνα πράγμα ἀποφασιστικῶς, δι’ οὗ τὴν ἀνωτάτην εὐδαιμονίαν τυχεῖν δυνηθῶ.
Ἑρμηνεία: Ὁ ὅρος ‘Janardana’ ἐκφράζει τὸ πάθος τοῦ Ἀρjuna ὡς ἄν λέγοι· «Ὦ Śrī Kṛṣṇa! Εἶ ὁ πληρωτὴς τῶν εὐχῶν ἁπάντων· ἄρα καὶ τὴν ἐμὴν ἀναμφιβόλως πληρώσεις.»
«Εἰ τὴν γνῶσιν κρείττονα τῆς πράξεως ἡγῇ… διὰ τί ἐμὲ ἐγείρεις, ὦ Keśava;» – Ἔστι τις ἀσθένεια ἐν τῇ ἀνθρωπίνῃ καρδίᾳ, ὅτι ὅταν τις ἐρωτᾷ, ἐπιθυμεῖ ἡ ἀπόκρισις τοῦ λαλοῦντος τὸ ἴδιον αὐτοῦ δόγμα ἢ θέλημα ἐπικυρῶσαι. Τούτο ἀσθένεια καλεῖται, διότι τὸ ἀποφασίζειν ἕπεσθαι τῇ διδασκαλίᾳ τοῦ λαλοῦντος, εἴτε ἡδεῖα εἴτε πάντη ἀηδὴς τῷ νῷ ἐστίν, ἀληθὴς ἀνδρεία ἐστίν· τὰ λοιπὰ πάντα ἀσθένεια ἢ δειλία ἐστίν. Διὰ ταύτην τὴν ἀσθένειαν, δυσκόλως φέρει τις τὰς δυσκολίας. Ὅταν δὲ μὴ δύνωνται φέρειν τὰς δυσκολίας, περιβάλλονται τὸ ἱμάτιον τῆς ἀρετῆς, τουτέστιν ὑπὸ τὸ εἶδος τῆς ἀγαθότητος, ἡ κακία παραγίνεται. Ἐκείνη δὲ ἡ κακία ἥτις ὑπὸ τὸ εἶδος τῆς ἀγαθότητος ἔρχεται, πάνυ δυσκατάβλητός ἐστιν. Ἐνταῦθα, ἐν τῷ Ἀρjuna, ἡ κακία τῆς καταλειπούσης τὸ καθήκον ὑπὸ τὸ εἶδος τῆς ἀγαθότητος τοῦ ἀποτακτικοῦ βίας παραγέγονεν. Διὰ τοῦτο, τὴν γνῶσιν κρείττονα τοῦ καθήκοντος τῆς πράξεως ἡγεῖται. Διὰ τοῦτον τὸν λόγον ἐρωτᾷ ἐνταῦθα· Εἰ τὴν γνῶσιν κρείττονα τῆς karmas ἡγῇ, τότε διὰ τί εἰς τὴν δεινὴν πρᾶξιν τοῦ πολέμου ἐμὲ ἐγείρεις;
Ἐν τῷ ἐνάτῃ καὶ τριακοστῷ στίχῳ τοῦ δευτέρου κεφαλαίου, ὁ Κύριος τῷ ὅρῳ ‘buddhir yoge’ ἐχρήσατο ἵνα περὶ τῆς ἰσονοίας (samatā) μόνης λαλήσῃ· ἀλλ’ ὁ Ἀρjuna αὐτὴν ὡς γνῶσιν συνῆκεν. Διὰ τοῦτο λέγει πρὸς τὸν Κύριον· Ὦ Janardana! Εἶπας πρότερον· ‘Ταύτην τὴν buddhi ἐν Sānkhya ἐξήγησα· νῦν δὲ περὶ αὐτῆς ἐν τῷ πλαισίῳ τοῦ Yoga ἄκουσον. Ταύτῃ τῇ buddhi κεκοσμημένος, τὸν δεσμὸν τῆς karmas ἀπορρίψεις.’ Ἀλλ’ ὁ δεσμὸς τῆς karmas ἀπορρίπτεται μόνον ὅταν γνῶσις ὑπάρχῃ. Εἶπας δὲ καὶ ὅτι ‘Buddhiyoga’ (ὁ yoga τῆς διανοίας) σημαίνει ὅτι ἡ γνῶσις πολὺ κρείττων τῆς πράξεώς ἐστιν (2.49). Εἰ οὖν κατὰ τὴν σὴν γνώμην ἡ γνῶσις κρείττων καὶ ἀμείνων τῆς karmas ἐστίν, τότε οὐδὲ εἰς τὰς ἐπιτεταγμένας ὑπὸ τῶν Γραφῶν εὐαγεῖς πράξεις ὡς θυσίαν, ἐλεημοσύνην καὶ ἄσκησιν ἐμὲ ἐγείρειν ὤφειλες, ἀλλὰ μόνον εἰς τὴν γνῶσιν. Ἀντιθέτως δὲ, διὰ τί εἰς πράξιν τοσαύτην ὠμότητος ὡς τὸν πόλεμον, ἐν ᾗ ὅλην τὴν ἡμέραν ἀνθρώπους κτείνειν δεῖ, ἐμὲ ἐγείρεις;
Πρότερον, ὁ νοῦς τοῦ Ἀρjuna ἐνθουσιασμῷ τῆς μάχης ἐπληροῦτο, καὶ ἐν ἐκείνῳ τῷ ζήλῳ εἶπε τῷ Κυρίῳ· ‘Ὦ Acyuta! Τὸ ἅρμα μου μεταξὺ τῶν δύο στρατοπέδων τάξον, ἵνα ἴδω τίνες ἐνταῦθά εἰσιν οἱ μετ’ ἐμοῦ μαχησόμενοι.’ Ἀλλ’ ὅτε ὁ Κύριος τὸ ἅρμα μεταξὺ τῶν δύο στρατοπέδων ἔταξεν, ἔμπροσθεν τοῦ Bhīṣma καὶ τοῦ Droṇa καὶ τῶν βασιλέων, καὶ εἶπεν· ‘Ἴδε τούτους τοὺς Kuruς,’ τότε ἡ συγγενικὴ προσπάθεια τοῦ Ἀρjuna ἐξηγέρθη. Τῆς προσπαθείας ἐγειρομένης, ἡ ῥοπὴ αὐτοῦ ἀπεστράφη ἀπὸ τοῦ πολέμου, ἀπὸ τῆς πράξεως, καὶ πρὸς τὴν γνῶσιν ἐτράπη· διότι ἐν τῇ γνώσει, οὐ δεῖ δεινὰς πράξεις ὡς τὸν πόλεμον ἐπιτελεῖν. Διὰ τοῦτο λέγει ὁ Ἀρjuna· Διὰ τί εἰς δεινὴν πρᾶξιν ἐμὲ ἐγείρεις;
Ἐνταῦθα, ὁ ὅρος ‘buddhiḥ’ λαμβάνεται ὡς σημαίνων ‘γνῶσιν’. Εἰ ὁ ὅρος ‘buddhiḥ’ ἐνταῦθα ὡς σημαίνων ‘ἰσονοίαν’ (samatā) ληφθείη, τότε ἡ κατηγορία τῶν ἐναντίων λόγων οὐκ ἂν ἵστατο. Αἰτία δέ ἐστιν ὅτι ἐν τῷ ὀγδοηκοστῷ τετάρτῳ στίχῳ τοῦ δευτέρου κεφαλαίου, ὁ Κύριος ἐνετείλατο τῷ Ἀρjuna πρᾶξιν ἐπιτελεῖν ἐν τῷ Yoga (ἰσονοίᾳ) ἑστώς. Ἡ κατηγορία τῶν ἐναντίων λόγων ἂν ἦν ἔγκυρος μόνον εἰ, κατὰ τὴν κατανόησιν τοῦ Ἀρjuna, δύο διαφορετικὰ πράγματα ὑπῆρχον, καὶ τότε μόνον ἂν αὕτη ἡ ἐρώτησις ἀνέτειλεν· Εἰ κατὰ τὴν σὴν γνώμην ἡ γνῶσις κρείττων τῆς karmas ἐστίν, τότε διὰ τί εἰς δεινὴν πρᾶξιν ἐμὲ ἐγείρεις; Δεύτερον, ἐν τῇ ἀποκρίσει αὐτοῦ πρὸς τὴν ἐρώτησιν τοῦ Ἀρjuna ὕστερον, ὁ Κύριος περὶ δύο ὁδῶν λαλεῖ – τῆς ὁδοῦ τῆς γνώσεως τοῖς σοφοῖς καὶ τῆς ὁδοῦ τῆς πράξεως τοῖς yogin. Τοῦτο καὶ λογικῶς συνεπὲς ποιεῖ τὸ νὰ ληφθῇ ἡ σημασία τοῦ ὅρου ‘buddhiḥ’ ἐν ταῖς ἐρωτήσεσι τοῦ Ἀρjuna ὡς ‘γνῶσις’.
Πᾶς ζητητὴς τὴν ὀρθὴν ἀπόκρισιν τῆς ἐρωτήσεως αὐτοῦ λαβεῖν δύναται μόνον ἐρωτῶν μετὰ εὐλαβείας. Οὐκ ἔστι δυνατὸν τὴν ὀρθὴν ἀπόκρισιν λαβεῖν ἀντιλέγοντα ἀπιστούντως. Ὁ Ἀρjuna πλήρη πίστιν εἰς τὸν Κύριον ἔχει· διὰ τοῦτο, τὸ πάθος τὸ ἐκφραζόμενον διὰ τῆς ἄνω ἐρωτήσεώς ἐστιν ὅτι εἰ ὁ Κύριος οὕτω λέγει, ὁ Ἀρjuna δύναται καὶ εἰς δεινὴν πρᾶξιν ὡς τὸν πόλεμον ἐγερθῆναι διὰ τὴν ἰδίαν αὐτοῦ εὐημερίαν.
«Διὰ τῶν φαινομένως ἐναντίων σου λόγων, τὴν ἐμὴν διάνoιαν ταράσσεις» – Τὸ πάθος ἐν τούτοις τοῖς λόγοις τοῦ Ἀρjuna ἐστίν ὅτι ποτὲ μὲν λέγεις· «Ποίει πρᾶξιν» («kuru karmāṇi» 2.48), ποτὲ δὲ λέγεις· «Καταφύγιον ἐν τῇ buddhi λαβέ» («buddhau śaraṇam anviccha» 2.49). Διὰ τούτων τῶν φαινομένως συγκεκραμένων λόγων σου, ἡ ἐμὴ διάνoια ταράσσεται, τουτέστιν οὐ δύναμαι σαφῶς συνιέναι πότερον πρᾶξιν ποιεῖν ἢ εἰς τὴν γνῶσιν καταφυγεῖν ὀφείλω.
Ἐνταῦθα, ἡ διπλῆ χρῆσις τοῦ ῥήματος ‘iva’ (ὡσάν) τὴν πίστιν τοῦ Ἀρjuna εἰς τὸν Κύριον δηλοῖ. Διὰ ταύτης τῆς πίστεως, ὁ Ἀρjuna τοὺς λόγους τοῦ Κυρίου ὡς ὀρθοὺς δέχεται καὶ συνίησι καὶ ὅτι ὁ Κύριος οὐ ταράσσει τὴν διάνoιαν αὐτοῦ. Πλὴν, διότι οὐ συνίησι τοὺς λόγους τοῦ Κυρίου ἀκριβῶς, οἱ λόγοι τοῦ Κυρίου φαίνονται αὐτῷ ἐναντίοι, καὶ φαίνεται αὐτῷ ὡς ὁ Κύριος τὴν διάνoιαν αὐτοῦ ταράσσει. Εἰ ὁ Κύριος τὴν διάνoιαν τοῦ Ἀρjuna ἐτάρασσεν, τίς ἂν τὴν πλάνην τοῦ Ἀρjuna ἀφέλοι;
«Διόπερ, δέομαι, κρῖνον καὶ εἰπὲ μοι ἕνα πράγμα ἀποφασιστικῶς, δι’ οὗ τὴν ἀνωτάτην εὐδαιμονίαν τυχεῖν δυνηθῶ» – Δέομαι, κρῖνον μεταξὺ τοῦ πότερον ἡ ἐμὴ εὐημερία ἐκ τῆς πράξεως ἢ ἐκ τῆς γνώσεως ἥξει, καὶ εἰπὲ μοι ἕνα πράγμα δι’ ἐμὲ, δι’ οὗ ἡ ἐμὴ εὐημερία τελειωθῇ. Εἶπον καὶ πρότερον· «Εἰπὲ μοι ἐκεῖνο ὃ ἀγαθόν μοι βεβαίως ἂν εἴη» («yac chreyaḥ syān niścitaṃ brūhi tan me» 2.7), καὶ νῦν δὲ τὸ αὐτὸ λέγω.
Σύνδεσμος: Ἐν τοῖς τρισὶν ἐπομένους στίχοις (τῷ τρίτῳ, τετάρτῳ καὶ πέμπτῳ), ὁ Κύριος ἀποκρίνεται πρὸς τοὺς λόγους τοῦ Ἀρjuna περὶ τῶν «φαινομένως ἐναντίων λόγων».
★🔗
