**भगवद्गीता, अध्याय ३, श्लोक २ चे मराठी भाषांतर व टीका**
**मूळ श्लोक:**
अर्जुन उवाच -
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्॥
**अर्जुनाचे वचन:**
हे जनार्दना! जर तुमच्या मते कर्मापेक्षा बुद्धी (ज्ञान) श्रेष्ठ आहे, तर मग हे केशवा, तुम्ही मला घोर कर्मात (युद्धात) का प्रवृत्त करीत आहात? तुमच्या या विरोधाभासी वाटणाऱ्या वचनांनी तर तुम्ही माझी बुद्धी गोंधळून टाकली आहे. म्हणून, कृपया निश्चित करून मला एकच गोष्ट सांगा, ज्यामुळे मला परम कल्याण प्राप्त होईल.
**टीका:**
'जनार्दन' या संबोधनात अर्जुनाची भावना अशी आहे की, "हे श्रीकृष्णा! तुम्ही सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करणारे आहात; म्हणून माझीही इच्छा निश्चित पूर्ण कराल."
'जर कर्मापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ मानतात... तर मग मला हे केशवा, का प्रवृत्त करता?' – माणसाच्या मनात एक अशी दुर्बलता असते की प्रश्न विचारताना, वक्त्याचे उत्तर आपल्या मताला किंवा सिद्धांताला पुष्टी देणारे असावे अशी इच्छा असते. यालाच दुर्बलता म्हटले आहे, कारण वक्त्याच्या सांगण्याप्रमाणे चालण्याचा निश्चय करणे, ते मनाला आवडेल की न आवडेल, हेच खरे शौर्य आहे; बाकी सर्व केवळ दुर्बलता किंवा भीरुता आहे. या दुर्बलतेमुळेच माणसाला प्रतिकूल परिस्थिती सहन करणे कठीण जाते. जेव्हा तो प्रतिकूलता सहन करू शकत नाही, तेव्हा तो सद्गुणांचा आवरण घालतो, म्हणजेच सद्गुणांच्या मुखवट्याखाली दुर्गुण येतो. सद्गुणांच्या भेषात येणारा तो दुर्गुण सोडणे फार कठीण असतो. इथे, अर्जुनात, हिंसा टाळण्याच्या सद्गुणाच्या मुखवट्याखाली कर्तव्यत्यागाचा दुर्गुण आला आहे. म्हणूनच तो नित्य कर्मापेक्षा ज्ञानाला श्रेष्ठ मानीत आहे. यासाठीच तो इथे विचारतो: जर तुमच्या मते ज्ञान कर्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे, तर मग युद्धरूपी घोर कर्मात तुम्ही मला का प्रवृत्त करीत आहात?
दुसऱ्या अध्यायाच्या एकोणचाळिसाव्या श्लोकात, प्रभूंनी 'बुद्धिर्योगे' या शब्दाचा उपयोग केवळ समतत्त्व (समता) सांगण्यासाठी केला होता; पण अर्जुनाने त्याचा अर्थ 'ज्ञान' असा केला. म्हणून तो प्रभूंना म्हणतो: हे जनार्दना! तुम्ही पूर्वी सांगितले, 'मी ही बुद्धी सांख्यदृष्ट्या सांगितली; आता योगदृष्ट्या ऐक. या बुद्धीने युक्त झालास म्हणजे तू कर्मबंधन तोडून टाकशील.' पण कर्मबंधन तर ज्ञान झाल्यावरच तुटते. तुम्ही हेही सांगितले की 'बुद्धियोग' म्हणजे ज्ञान हे कर्मापेक्षा फार श्रेष्ठ आहे (२.४९). तर तुमच्या मते जर ज्ञान कर्मापेक्षा श्रेष्ठ व उत्तम आहे, तर मग यज्ञ, दान, तप यांसारख्या शास्त्रविहित शुभ कर्मातही तुम्ही मला प्रवृत्त करू नये, फक्त ज्ञानातच प्रवृत्त करावे. उलट, तुम्ही मला युद्धासारख्या अत्यंत निष्ठुर कर्मात का प्रवृत्त करीत आहात, ज्यात दिवसभर माणसे मारावी लागतात?
पूर्वी, अर्जुनाचे मन युद्धाच्या उत्साहाने भरलेले होते, आणि त्या उत्साहात त्याने प्रभूंना सांगितले, 'हे अच्युता! माझे रथ दोन्ही सेनेमध्ये ठेवा, म्हणजे मी पाहू कोण इथे माझ्याशी युद्ध करायला आले आहेत.' पण जेव्हा प्रभूंनी रथ दोन्ही सेनेमध्ये, भीष्म-द्रोण आणि राजांच्या समोर ठेवला आणि सांगितले, 'ही कुरूंना पाहा,' तेव्हा अर्जुनाची कौटुंबिक आसक्ती जागृत झाली. आसक्ती जागृत झाल्यामुळे त्याची प्रवृत्ती युद्धापासून, कर्मापासून दूर होऊन ज्ञानाकडे वळली; कारण ज्ञानात युद्धासारखी घोर कर्मे करावी लागत नाहीत. म्हणून अर्जुन म्हणतो: तुम्ही मला घोर कर्मात का प्रवृत्त करता?
इथे 'बुद्धिः' या शब्दाचा अर्थ 'ज्ञान' असा घेतला आहे. जर इथे 'बुद्धिः' या शब्दाचा अर्थ 'समता' असा घेतला, तर विरोधाभासी वचनांचा आरोप राहणार नाही. कारण दुसऱ्या अध्यायाच्या अठ्ठेचाळिसाव्या श्लोकात, प्रभूंनी अर्जुनाला योग (समता) स्थितीत राहून कर्म करण्याचा उपदेश केला आहे. विरोधाभासी वचनांचा आरोप तर तेव्हाच सयुक्तिक ठरेल, जर अर्जुनाच्या समजुतीत दोन भिन्न गोष्टी असत्या, आणि तेव्हाच हा प्रश्न उद्भवला असता: तुमच्या मते जर ज्ञान कर्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे, तर मग मला घोर कर्मात का प्रवृत्त करता? दुसरे म्हणजे, नंतर अर्जुनाच्या प्रश्नाच्या उत्तरात प्रभू दोन मार्ग सांगतात – ज्ञानाचा मार्ग ज्ञान्यांसाठी आणि कर्माचा मार्ग योग्यांसाठी. यावरूनही 'बुद्धिः' या शब्दाचा अर्थ अर्जुनाच्या प्रश्नांत 'ज्ञान' असा घेणे तर्कसिद्ध आहे.
कोणताही साधक आदरयुक्त भावनेने प्रश्न विचारल्यानेच त्याच्या प्रश्नाचे योग्य उत्तर मिळू शकते. संशयाने आक्षेप घेऊन योग्य उत्तर मिळवणे शक्य नसते. अर्जुनाचा प्रभूंवर पूर्ण विश्वास आहे; म्हणून वरील प्रश्नात व्यक्त होणारी भावना ही की प्रभूंनी सांगितले, तर आपल्या कल्याणासाठी युद्धासारख्या घोर कर्मातही अर्जुन प्रवृत्त होऊ शकतो.
'तुमच्या विरोधाभासी वाटणाऱ्या वचनांनी तर तुम्ही माझी बुद्धी गोंधळून टाकली आहे' – अर्जुनाच्या या शब्दांतील भाव असा आहे की तुम्ही कधी 'कर्म करा' ('कुरु कर्माणि' २.४८) असे सांगता, तर कधी 'बुद्धीचा आश्रय घ्या' ('बुद्धौ शरणमन्विच्छ' २.४९) असे सांगता. तुमच्या या मिसळलेल्या वाटणाऱ्या वचनांनी माझी बुद्धी गोंधळून जात आहे, म्हणजे कर्म करावे की ज्ञानाचा आश्रय घ्यावा, हे मला स्पष्ट समजत नाही.
इथे 'इव' (असे वाटते) हा शब्द दोनदा वापरण्यात अर्जुनाचा प्रभूंवरील विश्वास दिसतो. या विश्वासामुळे अर्जुन प्रभूंचे वचन योग्य मानतो आणि हेही समजतो की प्रभू त्याची बुद्धी गोंधळवीत नाहीत. पण प्रभूंचे वचन त्याला नेमके समजत नसल्यामुळे, प्रभूंची वचने त्याला विरोधाभासी वाटतात आणि असे वाटते की प्रभू त्याची बुद्धी गोंधळवीत आहेत. जर प्रभू अर्जुनाची बुद्धी गोंधळवीत असतील, तर अर्जुनाचा मोह कोण दूर करणार?
'म्हणून, कृपया निश्चित करून मला एकच गोष्ट सांगा, ज्यामुळे मला परम कल्याण प्राप्त होईल' – कर्म करण्यातून माझे कल्याण होईल की ज्ञानातून, यातील एक निश्चित करून माझ्यासाठी एक गोष्ट सांगा, ज्यामुळे माझे कल्याण साधेल. मी पूर्वीही सांगितले होते, 'जे माझ्या निश्चित कल्याणाचे असेल ते मला सांगा' ('यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे' २.७), आणि आताही तेच सांगत आहे.
**पुढील संदर्भ:** पुढील तीन श्लोकांत (तिसरा, चौथा आणि पाचवा) अर्जुनाच्या 'विरोधाभासी वाटणाऱ्या वचनां' विषयीच्या शब्दांना प्रभू उत्तर देतात.
★🔗
