अर्जुनले भने: हे जनार्दन! यदि तपाईं बुद्धि (ज्ञान)लाई कर्मभन्दा श्रेष्ठ मान्नुहुन्छ भने, हे केशव, तपाईं मलाई किन यस्तो भयङ्कर कर्ममा प्रवृत्त गराउनुहुन्छ? तपाईंको यी विरोधाभासी जस्ता कथनहरूले मेरो बुद्धिलाई भ्रमित गरिरहेको छ। अतः, कृपया निर्णय गरी मलाई एक कुरा निश्चित रूपमा भनिदिनुहोस्, जसद्वारा म परम कल्याण प्राप्त गर्न सकूँ।
टिप्पणी: 'जनार्दन' शब्दले अर्जुनको भावना यसरी व्यक्त गर्दछ कि, "हे श्रीकृष्ण! तपाईं सबैको कामना पूरा गर्ने हुनुहुन्छ; अतः, मेरो कामना पनि अवश्य पूरा गर्नुहुनेछ।"
'यदि तपाईं ज्ञानलाई कर्मभन्दा श्रेष्ठ मान्नुहुन्छ भने... हे केशव, मलाई किन प्रवृत्त गराउनुहुन्छ?' – मानव हृदयमा एउटा दुर्बलता हुन्छ कि जब कोही प्रश्न सोध्दछ, तब उसले वक्ताको उत्तर आफ्नो मत वा सिद्धान्तलाई समर्थन गर्ने चाहन्छ। यसलाई दुर्बलता भनिन्छ किनभने वक्ताको निर्देशन अनुसार चल्ने संकल्प गर्नु, त्यो मनलाई मनपर्दा पनि वा एकदमै नमनपर्दा पनि, साँचो वीरता हो; बाँकी सबै मात्र दुर्बलता वा कायरता हो। यसै दुर्बलताका कारण व्यक्तिले विपत्ति सहन गर्न गाह्रो पाउँछ। जब उसले विपत्ति सहन सक्दैन, तब उसले सत्कर्मको ढोंग लगाउँछ, अर्थात् साधुत्वको भेषमा दुष्टता आइपुग्छ। साधुत्वको भेषमा आएको त्यो दुष्टता त्याग्न धेरै गाह्रो हुन्छ। यहाँ, अर्जुनमा, अहिंसा रूपी साधुत्वको आवरणमा कर्तव्य त्याग रूपी दुष्टता आइपुगेको छ। त्यसैले उनले ज्ञानलाई नित्य कर्मभन्दा श्रेष्ठ मानिरहेका छन्। यसै कारण उनले यहाँ सोधेका छन्: यदि तपाईं ज्ञानलाई कर्मभन्दा श्रेष्ठ मान्नुहुन्छ भने, मलाई युद्ध जस्तो भयङ्कर कर्ममा किन प्रवृत्त गराउनुहुन्छ?
दोस्रो अध्यायको उनचालीसौं श्लोकमा, भगवानले 'बुद्धिर्योगे' शब्द प्रयोग गरी समतामात्रको कुरा गरेका थिए; तर अर्जुनले त्यसलाई ज्ञानको रूपमा बुझे। त्यसैले उनले भगवानसित भने: हे जनार्दन! तपाईंले पहिले भन्नुभयो, 'मैले यो बुद्धि सांख्यमा बताएको छु; अब यसलाई योगको सन्दर्भमा सुन। यस बुद्धिले युक्त भएर तिमी कर्मबन्धनबाट मुक्त हुनेछौ।' तर कर्मबन्धन ज्ञान भएमात्र नै छुट्छ। तपाईंले यो पनि भन्नुभयो कि 'बुद्धियोग' भनेको ज्ञान कर्मभन्दा धेरै श्रेष्ठ हुन्छ (२.४९)। यदि तपाईंको मत अनुसार ज्ञान कर्मभन्दा श्रेष्ठ र उत्तम हो भने, तपाईंले मलाई यज्ञ, दान, तप जस्ता शास्त्रविहित शुभ कर्महरूमा पनि प्रवृत्त गराउनु हुँदैन, ज्ञानमा मात्र प्रवृत्त गराउनुहोस्। विपरीत, मलाई युद्ध जस्तो अत्यन्त निर्दयी कर्ममा, जसमा दिनभरि मानिसहरूको वध गर्नुपर्छ, किन प्रवृत्त गराउनुहुन्छ?
पहिले, अर्जुनको मन युद्धको उत्साहले भरिएको थियो, र त्यही उत्साहमा उनले भगवानसित भनेका थिए, 'हे अच्युत! मेरो रथ दुवै सेनाको बीचमा राखिदिनुहोस् ताकि म यहाँ कसले मसित युद्ध गर्न आएको छ हेर्न सकूँ।' तर जब भगवानले रथ दुवै सेनाको बीचमा, भीष्म र द्रोण र राजाहरूको अगाडि राखिदिए र भने, 'यी कौरवहरूलाई हेर,' तब अर्जुनको कौटुम्बिक मोह जाग्रत भयो। मोह जाग्रत भएसँगै उनको प्रवृत्ति युद्धबाट, कर्मबाट फर्किएर ज्ञानतिर गयो; किनभने ज्ञानमा युद्ध जस्तो भयङ्कर कर्म गर्नुपर्दैन। त्यसैले अर्जुनले भने: तपाईं मलाई भयङ्कर कर्ममा किन प्रवृत्त गराउनुहुन्छ?
यहाँ, 'बुद्धिः' शब्दको अर्थ 'ज्ञान' लिइएको छ। यदि यहाँ 'बुद्धिः' शब्दको अर्थ 'समता' लिइएको भए, विरोधाभासको आरोप खट्ने थिएन। कारण, दोस्रो अध्यायको अठचालीसौं श्लोकमा, भगवानले अर्जुनलाई योग (समता)मा स्थित भएर कर्म गर्ने उपदेश दिएका थिए। विरोधाभासको आरोप तब मात्र खट्ने थियो, यदि अर्जुनको बुझाइमा दुई फरक कुरा हुने थिए, र तब मात्र यो प्रश्न उठ्ने थियो: यदि तपाईंको मत अनुसार ज्ञान कर्मभन्दा श्रेष्ठ हो भने, मलाई भयङ्कर कर्ममा किन प्रवृत्त गराउनुहुन्छ? दोस्रो, अर्जुनको प्रश्नको उत्तरमा पछि भगवानले दुई मार्गको कुरा गर्नुहुन्छ—ज्ञानीहरूको लागि ज्ञानको मार्ग र योगीहरूको लागि कर्मको मार्ग। यसले पनि अर्जुनका प्रश्नहरूमा 'बुद्धिः' शब्दको अर्थ 'ज्ञान' लिनु तार्किक रूपले सुसंगत बनाउँछ।
कुनै पनि साधकले आदरपूर्वक प्रश्न सोधेर मात्र आफ्नो प्रश्नको सही उत्तर पाउन सक्छ। सन्देहपूर्वक आपत्ति उठाएर सही उत्तर पाउन सकिँदैन। अर्जुनलाई भगवानमा पूर्ण विश्वास छ; त्यसैले माथिको प्रश्नमा व्यक्त भावना यो छ कि यदि भगवानले भने भने, अर्जुन आफ्नो कल्याणको लागि युद्ध जस्तो भयङ्कर कर्ममा पनि प्रवृत्त हुन सक्छन्।
'तपाईंको विरोधाभासी जस्ता कथनहरूले मेरो बुद्धिलाई भ्रमित गरिरहेको छ' – अर्जुनका यी शब्दहरूमा भावना यो छ कि तपाईंले कहिले 'कर्म गर' ('कुरु कर्माणि' २.४८) भन्नुहुन्छ, र कहिले 'बुद्धिमा शरण लेर खोज' ('बुद्धौ शरणमन्विच्छ' २.४९) भन्नुहुन्छ। तपाईंको यी मिश्रित जस्ता कथनहरूले मेरो बुद्धि भ्रमित हुँदैछ, अर्थात् म कर्म गर्ने वा ज्ञानमा शरण लिने, स्पष्ट रूपले बुझ्न सकिरहेको छैन।
यहाँ, 'इव' (जस्तो) शब्द दुई पटक प्रयोगले अर्जुनको भगवानप्रतिको श्रद्धालाई इङित गर्दछ। यस श्रद्धाका कारण, अर्जुनले भगवानका वचनलाई सही मान्छन् र भगवानले उनको बुद्धि भ्रमित गरिरहेको छैनन् भन्ने पनि बुझ्छन्। तर, भगवानका वचनलाई ठीकसँग नबुझ्ने कारण, भगवानका कथन उनलाई विरोधाभासी लाग्छन्, र उनलाई यस्तो लाग्छ कि भगवानले उनको बुद्धि भ्रमित गरिरहेको छ। यदि भगवानले नै अर्जुनको बुद्धि भ्रमित गर्नुहुन्थ्यो भने, अर्जुनको मोह कोले हटाउने थियो?
'अतः, कृपया निर्णय गरी मलाई एक कुरा निश्चित रूपमा भनिदिनुहोस्, जसद्वारा म परम कल्याण प्राप्त गर्न सकूँ' – कृपया मेरो कल्याण कर्म गरेर हुने हो कि ज्ञानबाट हुने हो, यसबीच निर्णय गरी मेरो निम्ति एक कुरा भनिदिनुहोस्, जसद्वारा मेरो कल्याण सिद्ध हुन सकोस्। मैले पहिले पनि भनेको थिएँ, 'मेरो निश्चित कल्याण के हुन्छ भनेर मलाई भनिदिनुहोस्' ('यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे' २.७), र अहिले पनि त्यही भन्दै छु।
सम्बन्ध: अर्जुनका 'विरोधाभासी जस्ता कथन' सम्बन्धी शब्दहरूको उत्तर भगवानले अर्जुन्तर्फ अर्को तीन श्लोकहरूमा (तेस्रो, चौथो र पाँचौं) दिनुहुन्छ।
★🔗
