3.39. Ὦ υἱὲ τοῦ Κουντῑ, ὑπὸ τοῦ ἀπλήστου τούτου πυρὸς ὁμοίου ἐχθροῦ τῶν σοφῶν, ὅς ἐστιν αἰώνιος ἀντίδικος τῶν διακρινόντων, καλύπτεται ἡ διάκρισις τοῦ ἀνθρώπου.
Ἑρμηνεία: «ὑπὸ τούτου» – ἐν τῷ τριακοστῷ ἑβδόμῳ στίχῳ, ὁ Κύριος τὸν «κάμα» (ἐπιθυμίαν) ὡς κύριον αἴτιον τοῦ παρακινεῖν ἁμαρτίαν ἔδειξεν. Αὐτὴ ἡ ἐπιθυμία ἐνταῦθα τῷ ῥήματι «ὑπὸ τούτου» ἀναφέρεται.
«ὑπὸ τοῦ ἀπλήστου πυρός» – ὥσπερ πῦρ οὐδέποτε χορτάζεται, μᾶλλον δὲ μόνον αὔξει, διὰ τοῦ συνεχῶς προσφέρειν ἔλαιον (ὅπερ ἐστὶν εὐάρεστον καὶ εὔνομον) εἰς αὐτό, ὁμοίως, ἡ ἐπιθυμία οὐδέποτε χορτάζεται διὰ τοῦ συνεχῶς ἀπολαύειν τῶν ἀντικειμένων εὐνομούντων αὐτῇ· μᾶλλον δὲ, μόνον μᾶλλον καὶ μᾶλλον αὔξει (Σημείωσις σ.194). Ὅ τι ἂν ἀντικείμενον ἔλθῃ πρὸ αὐτῆς, ἡ ἐπιθυμία, ὡς πῦρ, καταναλίσκει αὐτό. Ἡ ἐπιθυμία τῆς ἀπολαύσεως καὶ τῆς συναγωγῆς οὐδέποτε πληροῦται. Ὅσῳ πλείονα ἀντικείμενα ἀπολαύσεως λαμβάνονται, τοσούτῳ μᾶλλον ἡ πείνα αὐτῶν αὔξει. Αἰτία δέ ἐστιν ὅτι ἡ ἐπιθυμία πρὸς μόνον τὸ ἄψυχον (ὑλικόν) ἀνήκει· διὰ τοῦτο, διὰ τῆς κοινωνίας μετὰ τοῦ ἀψύχου, οὐδέποτε ἀπόλλυται ἀλλὰ μόνον μᾶλλον καὶ μᾶλλον αὔξει. Ὁ Σουνδαραδάσας γράφει: «Ἐὰν λάβῃ δέκα, εἴκοσι, πεντήκοντα, ἑκατόν, τότε χιλίων αἰτήσει, εἶτα λάκκας. Ἀνάψει ἐπιθυμίαν εἰς κρότας, εἰς μυριάδας, εἰς τρισεκατομμύρια, εἰς ἀναρίθμητον ποσόν, τοῦ γενέσθαι κύριος τῆς γῆς. Κἂν βασιλεύσῃς τὸν οὐρανὸν καὶ τὸν κάτω κόσμον, τὸ πῦρ τῆς ἀπλήστου ταύτης ὀρέξεως φλεγήσεται. Ὦ μῶρε, ἄνευ αὐταρκείας, ἡ πεινά σου οὐδέποτε κοπήσεται.» Οἷον, λαβὼν ἑκατὸν δραχμάς, πείνα χιλίων δραχμῶν ἐγείρεται, ὅπερ ἀποδεικνύει ζημίαν ἐννακοσίων δραχμῶν. Λαβὼν χιλίας δραχμάς, πείνα μυρίων δραχμῶν εὐθὺς ἐγείρεται, ὅπερ ἐστὶ ζημία ἐννακισχιλίων δραχμῶν. Λαβὼν μυρίας δραχμάς, πείνα ἑνὸς λάκκα δραχμῶν εὐθὺς ἐγείρεται, ὅπερ ἐστὶ ζημία ἐνενήκοντα χιλιάδων δραχμῶν. Λαβὼν ἕνα λάκκα δραχμῶν, οὐδὲ μετὰ δέκα λάκκας ἀρκῇ· μᾶλλον δὲ, πείνα ἑνὸς κρότου δραχμῶν εὐθὺς ἐγείρεται, ὅπερ ἀποδεικνύει ζημίαν ἐνενήκοντα ἐννέα λάκκας δραχμῶν. Οὕτως, ἡ ἀπάτη ἐστὶν ὅτι τὸ κέρδος ηὔξηται, ἀλλὰ τῇ ἀληθείᾳ, ἡ ζημία μόνον ηὔξηται. Ὅσῳ πλείονα πλοῦτον λαμβάνει τις, τοσούτῳ μᾶλλον ἡ πενία (πείνα πλούτου) αὔξει. Ἀληθῶς, πενία ἀφαιρεῖται μόνον τῷ μὴ ἔχοντι πείναν πλούτου. «Ὅτε ἡ ἐπιθυμία ἀπῆλθεν, ἡ μέριμνα ἠφανίσθη, ὁ νοῦς ἀμέριμνος ἐγένετο. Ὁ μηδὲν ἐπιθυμῶν, οὗτός ἐστιν βασιλεὺς βασιλέων.» Τῇ ἀληθείᾳ, ὁ πλοῦτος οὐκ ἔστιν τοσοῦτον κώλυμα ὅσον ἡ ἐπιθυμία αὐτοῦ ἐστιν. Ἡ ἐπιθυμία τοῦ πλούτου, εἴτε ἐν τοῖς πλουσίοις εἴτε ἐν τοῖς πένησι, ἀμφοτέρους στερεῖ τοῦ θεοῦ τυχεῖν. Ἡ ἐπιθυμία οὐδέποτε πληροῦται τινί· διότι οὐκ ἔστι τι δυνατὸν πληρωθῆναι. Μόνον ἐλεύθερος ἀπὸ ἐπιθυμίας δύναται εἶναι τις ὅταν αὐτὴ ἡ ἐπιθυμία ἀπολλύηται.
«ἐν εἴδει ἐπιθυμίας» – ἡ ὄρεξις τῆς εὐδαιμονίας ἐγγινομένη ἐκ τῆς κοινωνίας μετὰ τοῦ ἀψύχου καλεῖται «κάμα». Τὸ ἀπονέμειν καὶ μικρὰν σπουδὴν τῷ φθαρτῷ κόσμῳ ἐστὶν «κάμα». Ἡ ὄρεξις τοῦ λαβεῖν τὸ μὴ κτηθὲν ἐστὶν «καμανά» (ἐπιθυμία). Αἱ πολλαὶ λεπταὶ ἐπιθυμίαι κρυπτόμεναι ἐν τῷ ἐσωτερικῷ ὄντι καλοῦνται «βασανά» (λανθάνουσες ἐντυπώσεις). Ἡ αἴσθησις τῆς χρείας τῶν ἀντικειμένων ἐστὶν «σπριά» (πόθος). Τὸ ἰδεῖν ἀρετὴν καὶ φιλότητα ἐν ἀντικειμένῳ ἐστὶν «ἀσάκτι» (προσκόλλησις). Τὸ ἔχειν τὴν δυνατότητα τοῦ λαβεῖν ἀντικείμενον ἐστὶν «ἀσά» (ἐλπίς). Καὶ τὸ θέλειν πλείονα ἀντικείμενα ἐστὶν «λόβα» ἢ «τρισνά» (πλεονεξία ἢ δίψα). Ὅταν ἡ ἐπιθυμία ἀντικειμένου σφόδρα αὐξηθῇ, γίνεται «ἰακανά» (δέησις). Ταῦτα πάντα εἴδη τοῦ «κάμα» μόνου εἰσίν.
«ὁ αἰώνιος ἐχθρὸς τῶν σοφῶν» – ἐνταῦθα τὸ ῥῆμα «τῶν σοφῶν» ἀναφέρεται εἰς διακριτικοὺς ἀσκητὰς ἐνασχολουμένους τῇ πνευματικῇ ἀσκήσει. Αἰτία δέ ἐστιν ὅτι μόνος διακριτικὸς ἀσκητὴς ἐπιγινώσκει τοῦτον τὸν ἐχθρὸν ἐν εἴδει ἐπιθυμίας καὶ ἀπόλλυσιν αὐτόν. Οἱ ἄλλοι μὴ ἐνασχολούμενοι τῇ ἀσκήσει οὐκ ἐπιγινώσκουσιν αὐτὸν ὅλως· μᾶλλον δὲ, ἡδέως αὐτόν τιθέασιν. Ὁ Κύριος λέγει ὅτι αὕτη ἡ ἐπιθυμία ἐστὶν ὁ αἰώνιος ἐχθρὸς τῶν διακριτικῶν ἀσκητῶν. Ἅμα ἡ ἐπιθυμία ἐγείρεται, ὁ διακριτικὸς ἀσκητὴς ἐνθυμεῖται ὅτι νῦν θλίψις τις ἢ ἄλλη ἥξει! Ἡ ἐπιθυμία περιέχει τὴν σπουδὴν καὶ τὴν ἐπάρκειαν εἰς τὸν κόσμον, ὅπερ ἐστὶ μέγα κώλυμα ἐν τῇ πνευματικῇ ὁδῷ. Ἀπ' ἀρχῆς, ἡ ἐπιθυμία κεντεῖ τὸν διακριτικὸν ἀσκητήν. Τέλος, ἡ ἐπιθυμία λύπην δίδει πᾶσιν. Διὰ τοῦτο, ἐστὶν ὁ συνεχὴς (διαιώνιος) ἐχθρὸς τοῦ ἀσκητοῦ. Τοῖς ἀγνοοῦσι ἀνθρώποις καταποθεισομένοις ἐν ἀπολαύσεσι, αὕτη ἡ ἐπιθυμία φαίνεται ὡς φίλος· διότι διὰ τῆς ἐπιθυμίας μόνης ἡδονὴ ἐκ τῶν ἀπολαύσεων φαίνεται ἐγγίνεσθαι. Εἰ μὴ ἦν ἐπιθυμία, τὰ ἀντικείμενα ἀπολαύσεως οὐκ ἂν ἐδύναντο ἡδονὴν δοῦναι. Ἀλλὰ τέλος, λύπην, ἀγωνίαν, δέσμιον, γέενναν, κτλ., ἀναγκαίως τυγχάνουσιν. Διὰ τοῦτο, τῇ ἀληθείᾳ, αὕτη ἡ ἐπιθυμία ἐστὶ καὶ ὁ αἰώνιος ἐχθρὸς τῶν ἀγνοούντων. Πλὴν οἱ ἀγνοοῦντες στεροῦνται συνειδήσεως, ἐν ᾧ οἱ διακριτικοὶ ἀσκηταὶ ἔχουσιν σύνεσιν.
«καλύπτεται ἡ γνῶσις» – ἡ διάκρισις ὑπάρχει ἐν πᾶσι τοῖς ζῶσιν. Ἐν μὴ ἀνθρωπίνοις εἴδεσιν ὡς θηρία, ὄρνιθες, κτλ., αὕτη ἡ διάκρισις οὐκ ἀνθεῖ καὶ μένει περιορισμένη μόνον εἰς τὴν διατήρησιν τῆς ζωῆς. Ἀλλ' ἐν ἀνθρώπῳ, εἰ μὴ ἦν ἐπιθυμία, αὕτη ἡ διάκρισις ἠδύνατο ἀνθεῖν· διότι διὰ τῆς ἐπιθυμίας μόνης ἡ διάκρισις τοῦ ἀνθρώπου καλύπτεται. Ὅταν ἡ διάκρισις καλύπτεται, ὁ ἄνθρωπος οὐ δύναται προκόπτειν πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτοῦ τῆς θεογνωσίας, διότι ἡ ἐπιθυμία οὐκ ἐπιτρέπει αὐτῷ πορεύεσθαι πρὸς τὴν συνειδητικὴν ἀρχήν, μᾶλλον δὲ κρατεῖ αὐτὸν προσκολλημένον πρὸς μόνον τὴν ἄψυχον ἀρχήν. Ἐάν τις εἴπῃ δυσάρεστα καὶ ψευδῆ ῥήματα πρὸς ἑαυτόν, δοκεῖ κακόν, καὶ ἐάν τις εἴπῃ εὐάρεστα καὶ ἀληθῆ ῥήματα, δοκεῖ ἀγαθόν. Τοῦτο σημαίνει ὅτι ἡ γνῶσις τοῦ ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ, ἀρετῆς καὶ κακίας, καθήκοντος καὶ μὴ καθήκοντος, κτλ., ἤτοι ἡ διάκρισις, ὑπάρχει ἐν πᾶσιν ἀνθρώποις. Ἀλλὰ καὶ οὕτως, ἐὰν λέγῃ δυσάρεστα καὶ ψευδῆ ῥήματα, μὴ ποιῇ τὸ καθήκον αὐτοῦ, τότε αἰτία τούτου ἐστὶν ὅτι ἡ ἐπιθυμία ἐκάλυψεν τὴν διάκρισιν αὐτοῦ. Διὰ τῆς ἐπιθυμίας μόνης ἡ γνῶσις ὅτι «ἐν τῇ ἀποταγῇ εὐδαιμονία ἐστίν» οὐκ ἐνεργεῖ. Φαίνεται τῷ ἀνθρώπῳ ὅτι ἡ εὐδαιμονία ἔρχεται ἐκ τοῦ λαβεῖν εὐνομοῦντα ἀντικείμενα ἀπολαύσεως, ἀλλὰ τῇ ἀληθείᾳ, ἡ εὐδαιμονία ἔρχεται ἐκ τῆς ἀποταγῆς αὐτῶν. Πάντων ἐστὶν ἐμπειρία ὅτι ἐν ταῖς ἐγρηγόρσει καὶ ὀνείροις, διὰ τῆς κοινωνίας μετὰ ἀντικειμένων ἀπολαύσεως, καὶ εὐδαιμονία καὶ λύπη συμβαίνουσιν, ἀλλ' ἐν βαθεῖ ὕπνῳ, ὅταν μηδὲ ἡ μικροτάτη μνήμη ἀντικειμένων ἀπολαύσεως ὑπάρχῃ, εὐδαιμονία μόνον ἐστίν, οὐ λύπη. Διὰ τοῦτο, ἐξυπνισθεὶς ἐκ βαθέος ὕπνου, λέγει τις: «ἐκοιμήθην σφόδρα εὐδαιμόνως.» Πρὸς τούτῳ, κόπος ἔρχεται ἐξ ἐγρηγόρσεως καὶ ὀνείρου, ἐν ᾧ ἐκ βαθέος ὕπνου κόπος ἀφαιρεῖται καὶ ἀνανέωσις ἔρχεται. Τοῦτο ἀποδεικνύει ὅτι ἡ εὐδαιμονία κεῖται μόνον ἐν τῇ ἀποταγῇ τῶν ἀντικειμένων ἀπολαύσεως. Ἅμα ἐπιθυμία πλούτου γίνεται, ὁ πλοῦτος ἀρπάζεται ὑπὸ τοῦ νοός. Ὅταν ὁ πλοῦτος λαμβάνηται ἔξωθεν, τότε ὁ πλοῦτος ὁ ἀρπασθεὶς ὑπὸ τοῦ νοός ἀπολύεται καὶ αἴσθησις εὐδαιμονίας αἰσθάνεται. Διὰ τοῦτο, τῇ ἀληθείᾳ, ἡ αἴσθησις τῆς εὐδαιμονίας οὐκ ἐγένετο ἐπὶ τῷ λαβεῖν τὸν πλοῦτον ἔξωθεν, μᾶλλον δὲ ἐγένετο μόνον ἐπὶ τῷ ἀπολῦσαι τὸν πλοῦτον τὸν ἀρπασθέντα ὑπὸ τοῦ νοός. Εἰ ἡ εὐδαιμονία ἤρχετο μόνον ἐκ τοῦ λαβεῖν πλοῦτον, τότε λύπη οὐδέποτε ἂν ἤρχετο ἐν ᾧ ὁ πλοῦτος μένει· ἀλλὰ καὶ ἐν ᾧ ὁ πλοῦτος μένει, λύπη ἔρχεται. Ὅταν ἄνθρωπος ἐπιθυμῇ τι ἀντικείμενον, γίνεται ἐξάρτητος ἀπ' αὐτοῦ. Οἷον, ἐπιθυμία ὡρολογίου ἐγένετο ἐν τῷ νῷ αὐτοῦ. Ἅμα ἡ ἐπιθυμία ἐγείρεται, ἄρχεται αἰσθανόμενος τὴν λύπην τῆς ἀπουσίας τοῦ ὡρολογίου· τοῦτο ἐστὶν ἐξάρτησις ἀπὸ τοῦ ὡρολογίου. Ἐνθυμεῖται ὅτι ἐὰν λάβῃ χρήματα, εὐθὺς ἀγοράσει τὸ ὡρολόγιον, σημαίνων ὅτι ἑαυτὸν ἀνεξάρτητον λογίζεται ἐὰν ἔχῃ χρήματα καὶ ἐξάρτητον ἐὰν μή. Αὕτη ἡ ἔννοια ἐστὶν παντελῶς ψευδής. Τῇ ἀληθείᾳ, λαβὼν χρήματα, ἡ ἐξάρτησις ἀπὸ τοῦ ὡρολογίου δύναται ἀπελθεῖν, ἀλλὰ ἡ ἐξάρτησις ἀπὸ τῶν χρημάτων βεβαίως ἐγένετο· διότι τὰ χρήματα καὶ αὐτά ἐστιν «ἄλλο», οὐχὶ «αὐτός». Ὥσπερ ἐξήρτητο τοῦ ἀντικειμένου διὰ ἐπιθυμίας αὐτοῦ, ὁμοίως, ἐξήρτητο τῶν χρημάτων διὰ ἐπιθυμίας αὐτῶν. Ἡ ἐξάρτησις ἔμεινεν ἀκριβῶς ὡς ἦν! Ἀλλὰ διότι ἡ διάκρισις καλύπτεται ὑπὸ ἐπιθυμίας, ὁ ἄνθρωπος τὴν ἐξάρτησιν ἀπὸ τοῦ ἀντικειμένου πείρεται, ἀλλὰ τὴν ἐξάρτησιν ἀπὸ τῶν χρημάτων οὐ πείρεται· μᾶλλον δὲ, διὰ τῶν χρημάτων, ἀνεξαρτησίαν πείρεται. Ἐκείνη ἡ ἐξάρτησις ἥτις φαίνεται ἐν εἴδει ἀνεξαρτησίας ἐστὶν σφόδρα δυσχερὴς τοῦ ἀπαλλαγῆναι. Ὁ ὅλος κόσμος ἐστὶ πρόσκαιρος. Πάντα τὰ κοσμικὰ ἀντικείμενα ὡς τὸ σῶμα, ὁ πλοῦτος, ἡ γῆ, ἡ οἰκία, κτλ., πάντα κινοῦνται πρὸς ἀπώλειαν ἑκάστην στιγμὴν καὶ καὶ χωρίζονται ἀφ' ἡμῶν. Ἀλλὰ ἐν τῷ ἀπολαύειν, ἡ γνῶσις τῆς προσκαιρότητος αὐτῶν οὐ πάρεστιν. Χωρὶς τοῦ λογίζεσθαι τὰ ἀντικείμενα ὡς μόνιμα καὶ σταθερά, ἡ ἀπόλαυσις εὐδαιμονίας ἁπλῶς οὐκ ἔστι δυνατή. Μὴ λέγωμεν τῶν κοινῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ ἀσκητὴς ἐμπλέκεται ἐν ἀπολαύσεσι μόνον λογιζόμενος αὐτὰ ὡς μόνιμα καὶ σταθερά. Αἰτία τούτου ἐστὶν ἡ κάλυψις τῆς διακρίσεως ὑπὸ ἐπιθυμίας.
Ἰδιαίτερον Σημεῖον: Μετὰ σκοπὸν τοῦ ποιῆσαι τὸν ἄνθρωπον αἰωνίως μέγαν, ὁ Κύριος, ἀποφαινόμενος τὴν ἐπιθυμίαν ὡς «αἰώνιον ἐχθρόν», προσεύχεται αὐτὸν εὐλαβεῖσθαι αὐτήν· διότι ἡ ἐπιθυμία μόνη ἐστὶν αἰτία πάσης ἁμαρτίας καὶ λύπης. Ἄνθρωπος ἐζήτει τὴν γυναῖκα αὐτοῦ. Ἄνθρωποι ἠρώτησαν: «Τί ἐστιν ὄνομα τῆς γυναικός σου;» Εἶπεν: «Ἀτιμία.» Τότε ἠρώτησαν: «Τί ἐστιν ὄνομά σου;» Εἶπεν: «Πανοῦργος.» Οἱ ἄνθρωποι εἶπον: «Μὴ μέριμνα, ἐστὶν σφόδρα σώφρων γυνή, ἥξει αὐτή!» Αἰτία δέ ἐστιν ὅτι πανοῦργος ἀναγκαίως ἀτιμίαν (κακὴν φήμην) λαμβάνει. Ὁμοίως, λῦπαι ἔρχονται αὐταὶ πρὸς τὸν ἄνθρωπον τὸν ἐπιθυμοῦντα τὰς φθαρτὰς ἀπολαύσεις τοῦ κόσμου. Ὁ ἄνθρωπος θέλει φυγεῖν τὰς λύπας, ἀλλ' οὐκ ἀπολείπει τὸν «κάμα» (ἐπιθυμίαν), αἰτίαν τῶν λυπῶν. Καὶ ἐν ὀνείροις, οὐδεμία εὐδαιμονία τυγχάνεται ἐν ᾧ ἡ ἐπιθυμία μένει – «Μετὰ ἐπιθυμίας ἀκέραιον, οὐδὲ ἐν ὀνείροις ἐστὶν εὐδαιμονία» (Μάνασα 7.90.1). Διὰ τῶν ῥημάτων «ὑπὸ τοῦ ἀπλήστου πυρός», ὁ Κύριος δηλοῖ ὅτι ἡ ἐπιθυμία οὐδέποτε πληροῦται ὑπὸ ἀντικειμένων ἀπολαύσεως. Ὅσῳ πλείονα ἀντικείμενα ἀπολαύσεως λαμβάνονται, τοσούτῳ μᾶλλον ἡ ἐπιθυμία αὐτῶν αὔξει, καὶ ὅσῳ μᾶλλον ἡ ἐπιθυμία αὔξει, τοσούτῳ μᾶλλον ἡ αἴσθησις τῆς ἐλλείψεως πείρεται, καὶ τοῦ ἀφελεῖν ἐκείνην τὴν ἔλλειψιν, ὁ ἄνθρωπος ἐνασχολεῖται ἐν ἁμαρτωλαῖς πράξεσιν. Οἷον, ὅταν ἐπιθυμία πλούτου ἐγείρηται, ὁ ἄνθρωπος οὐ λογίζεται δικαιοσύνην ἢ ἀδικίαν ἐν τῇ κτήσει πλούτου. Τότε, μετὰ αὐξηθεῖσης ἐπιθυμίας (ἐν τῷ δευτέρῳ σταδίῳ), καὶ κλέπτει, ἁρπάζει, κτλ. Τότε, μετὰ ἔτι μᾶλλον αὐξηθεῖσης ἐπιθυμίας (ἐν τῷ τρίτῳ σταδίῳ), καὶ ἀποκτείνει ἄλλους διὰ πλοῦτον. Οὕτως, ὁ ἄνθρωπος ὁ ἐπιθυμῶν φθαρτὴν εὐδαιμονίαν ποιεῖ καὶ τοῦτον τὸν κόσμον καὶ τὸν ἐρχόμενον εἰς μεγάλην λύπην.
Σύνδεσις: Τοῦ ἀπολέσαι ἐχθρόν, ἀναγκαῖόν ἐστιν γνῶναι τὰς κατοικίας αὐτοῦ· διὰ τοῦτο, ἐν τῷ ἑξῆς στίχῳ, ὁ Κύριος λέγει τὰς κατοικίας τοῦ «κάμα», τοῦ αἰωνίου ἐχθροῦ τῶν σοφῶν.
★🔗
