३.३९. हे कुन्तीपुत्र, यो अतृप्त अग्निस्वरूप शत्रुले ज्ञानीहरूको, विवेकीहरूको सधैंको शत्रुले मानिसको विवेकलाई आच्छादित गरिदिन्छ।
टीका: 'यसले' – सत्ताईसौं श्लोकमा प्रभुले 'काम' (वासना) नै पाप प्रेरणा गर्ने मुख्य कारण भएको संकेत गरेका थिए। त्यही कामलाई यहाँ 'यसले' भनेर सम्बोधन गरिएको छ।
'अतृप्त अग्निले' – जसरी अग्नि घिउ (जुन प्रिय र अनुकूल छ) खन्याइरहँदा कहिल्यै तृप्त हुँदैन, बरु बढ्दै जान्छ, त्यसरी नै वासनापनि आफूप्रति अनुकूल विषयहरूको भोग गरिरहँदा कहिल्यै तृप्त हुँदैन; बरु झन् बढ्दै जान्छ (देख्नुहोस् पृष्ठ १९४)। जुन विषय यसको अगाडि आउँछ, वासनाले अग्निको जस्तो त्यसलाई भस्म गरिदिन्छ। भोग र संग्रहको इच्छा कहिल्यै पूरा हुँदैन। भोगका विषय जति प्राप्त हुन्छन्, तिनको भूख त्यति नै बढ्दै जान्छ। कारण के हो भने वासना जड (भौतिक)मात्रसँग सम्बन्धित छ; त्यसैले जडसँग सम्बन्धित भएर यो कहिल्यै नष्ट हुँदैन, बरु झन् बढ्दै जान्छ। सुन्दरदास लेख्छन्: "दस, बीस, पचास, सय पाएमा सहजै हजार, त्यसपछि लाख माग्छ। करोड, अर्ब, खर्ब, पद्म, असंख्यको लोभ जगाउँछ, पृथ्वीको ईश्वर बन्न चाहन्छ। स्वर्ग र पातालमाथि पनि राज्य गरे पनि यस अतृप्त तृष्णाको अग्नि प्रज्वलित हुन्छ। हे मूर्ख, सन्तोष बिना तिम्रो भूख कहिल्यै शान्त हुँदैन।" उदाहरणको लागि, सय रुपैयाँ पाएपछि हजार रुपैयाँको भूख लाग्छ, जुन नौ सय रुपैयाँको घाटा प्रमाणित गर्छ। हजार रुपैयाँ पाएपछि दस हजार रुपैयाँको भूख सीधै लाग्छ, जुन नौ हजार रुपैयाँको घाटा हो। दस हजार रुपैयाँ पाएपछि एक लाख रुपैयाँको भूख सीधै लाग्छ, जुन नब्बे हजार रुपैयाँको घाटा हो। एक लाख रुपैयाँ पाएपछि दस लाखले पनि सन्तुष्ट हुँदैन; बरु एक करोडको भूख सीधै लाग्छ, जुन उनान्नब्बे लाख रुपैयाँको घाटा प्रमाणित गर्छ। यसरी भ्रम यो हुन्छ कि लाभ बढ्यो, तर वास्तवमा घाटा मात्र बढ्यो। जति धन पाइन्छ, त्यति गरिबी (धनको भूख) बढ्छ। सत्य त यो हो कि धनको भूख नभएकालाई मात्र गरिबी हट्छ। "काम गयो, चिन्ता मिटी, मन भयो निरामय। जाको कछु न चाहिए, सोई सेठ को सेठ।" वास्तवमा धन त्यति बाधक छैन, जति धनको इच्छा बाधक छ। धनको इच्छा, धनीमा होस् वा गरिबमा, दुवैलाई ईश्वरप्राप्तिबाट वञ्चित राख्छ। वासना कसैको पनि पूरा हुँदैन; किनभने यो पूरा हुन सक्ने कुरै होइन। वासना नै नष्ट भएमा मात्र वासनाबाट मुक्त हुन सकिन्छ।
'कामरूपी' – जडसँग सम्बन्धबाट उत्पन्न हुने सुखको लालसालाई 'काम' भनिन्छ। क्षणभंगुर संसारलाई थोरै महत्त्व दिनु पनि 'काम' हो। नपाएको प्राप्त गर्ने लालसा 'कामना' हो। भित्री अस्तित्वमा सुसुप्त अवस्थामा रहेका सूक्ष्म इच्छाहरूलाई 'वासना' भनिन्छ। विषयहरूको आवश्यकताको प्रतीति 'स्पृहा' हो। कुनै वस्तुमा श्रेष्ठता र प्रियताको दृष्टि 'आसक्ति' हो। वस्तु प्राप्तिको सम्भावना राख्नु 'आशा' हो। र थप विषयहरू चाहनु 'लोभ' वा 'तृष्णा' हो। जब कुनै वस्तुको इच्छा अत्यन्त बढ्छ, त्यो 'याचना' बन्छ। यी सबै 'काम' नै हुन्।
'ज्ञानीहरूको सनातन शत्रु' – यहाँ 'ज्ञानी' शब्दले आध्यात्मिक साधनामा संलग्न विवेकी साधकलाई जनाउँछ। कारण के हो भने विवेकी साधकले मात्र वासनारूपी यस शत्रुलाई चिनेर नष्ट गर्छ। साधना नगर्ने अन्यहरूले यसलाई चिन्दैनन्; बरु यसलाई सुखदायी मान्छन्। प्रभु भन्छन् कि यो वासना विवेकी साधकहरूको सनातन शत्रु हो। वासना उत्पन्न हुँदैछ, विवेकी साधकले सोच्छ कि अब केही न केही झन्झट आइपर्ला! वासनामा संसारको महत्त्व र आश्रय रहन्छ, जुन आध्यात्मिक मार्गमा ठूलो बाधा हो। सुरुदेखि नै वासनाले विवेकी साधकलाई डस्छ। अन्तमा वासनाले सबैलाई दुःख दिन्छ। त्यसैले यो साधकको नित्य (सतत)को शत्रु हो। भोगमा मग्न अज्ञानीहरूलाई यो वासना मित्र जस्तो देखिन्छ; किनभने वासनाकै कारण भोगबाट सुख प्रतीत हुन्छ। वासना नभएको भए भोगका विषयहरूले सुख दिन सक्दैनथे। तर अन्तमा तिनलाई दुःख, पीडा, बन्धन, नरक आदि नै प्राप्त हुन्छ। त्यसैले वास्तवमा यो वासना अज्ञानीहरूको पनि सनातन शत्रु नै हो। तर अज्ञानीहरूमा जागरूकता हुँदैन, जबकि विवेकी साधकहरूमा जागरूकता हुन्छ।
'विवेक आच्छादित हुन्छ' – विवेक सबै प्राणीहरूमा रहन्छ। पशु, पक्षी आदि अमानव प्रजातिमा यो विवेक विकसित हुँदैन र जीवननिर्वाह मात्र सीमित रहन्छ। तर मानवमा यदि वासना नहुन्थ्यो भने यो विवेक विकसित हुन सक्थ्यो; किनभने वासनाकै कारण मानवको विवेक आच्छादित रहन्छ। विवेक आच्छादित भएपछि मानव आफ्नो लक्ष्य ईश्वर-साक्षात्कारतर्क अग्रसर हुन सक्दैन, किनभने वासनाले उसलाई चेतन तत्त्वतर्क जान दिंदैन, बरु जड तत्त्वमात्रसँग जोडेर राख्छ। कसैले आफैंप्रति अप्रिय र असत्य शब्द भनेमा नराम्रो लाग्छ, र कसैले प्रिय र सत्य शब्द भनेमा राम्रो लाग्छ। यसको अर्थ भनेको राम्रो-नराम्रो, पुण्य-पाप, कर्तव्य-अकर्तव्य आदिको ज्ञान, अर्थात् विवेक, सबै मानवमा रहन्छ। तर त्यसो भए पनि यदि उसले अप्रिय र असत्य शब्द भन्छ, आफ्नो कर्तव्य पालन गर्दैन भने यसको कारण वासनाले उसको विवेकलाई आच्छादित गरेको हुन्छ। वासनाकै कारण 'त्यागमा सुख छ' भन्ने ज्ञान कार्यान्वयन हुँदैन। मानवलाई यस्तो प्रतीत हुन्छ कि अनुकूल भोग विषय प्राप्त गर्दा सुख आउँछ, तर वास्तवमा तिनको त्यागबाट सुख आउँछ। सबैको अनुभव हो कि जाग्रत र स्वप्न अवस्थामा भोग विषयहरूसँग सम्बन्ध भएकाले सुख र दुःख दुवै हुन्छ, तर सुषुप्तिमा भोग विषयहरूको स्मृति मात्र पनि नहुँदा सुख मात्र हुन्छ, दुःख हुँदैन। त्यसैले सुषुप्तिबाट जागेपछि मानिस भन्छ, "म धेरै राम्ररी सुतेँ।" यस बाहेक, जाग्रत र स्वप्नबाट थकान आउँछ, जबकि सुषुप्तिबाट थकान हट्छ र ताजगी आउँछ। यसले प्रमाणित गर्छ कि भोग विषयहरूको त्यागमा मात्र सुख रहन्छ। धनको इच्छा भएकै छिटो मनले धनलाई ग्रहण गर्छ। बाहिरबाट धन प्राप्त भएपछि मनले ग्रहण गरेको धन त्यागिन्छ र सुखको अनुभूति हुन्छ। त्यसैले वास्तवमा बाहिरबाट धन प्राप्त भएमा सुखको अनुभूति भएन, बरु मनले ग्रहण गरेको धन त्यागिएमा मात्र भयो। यदि धन प्राप्त गरेमात्र सुख आउँथ्यो भने त्यो धन रहँदासम्म कहिल्यै दुःख आउँदैनथ्यो; तर त्यो धन रहँदा पनि दुःख आउँछ। मानिसले कुनै वस्तुको इच्छा गर्दा त्यसको आश्रित हुन्छ। उदाहरणको लागि, उसको मनमा घडीको इच्छा उत्पन्न भयो। इच्छा उत्पन्न भएकै छिटो उसले घडी नभएको दुःख अनुभव गर्न थाल्छ; यो घडीमाथिको आश्रितता हो। उसले सोच्छ कि पैसा पाएमा झट्टै घडी किन्नेछ, अर्थात् पैसा भएमा आफूलाई स्वतन्त्र र नभएमा आश्रित मान्छ। यो धारणा पूर्ण रूपमा गलत छ। वास्तवमा, पैसा पाएपछि घडीमाथिको आश्रितता गएला, तर पैसामाथि आश्रितता अवश्य नै भयो; किनभने पैसा पनि 'अन्य' हो, 'आत्म' होइन। जसरी वस्तुको इच्छा गरेर त्यसमाथि आश्रित भयो, त्यसरी नै पैसाको इच्छा गरेर पैसामाथि आश्रित भयो। आश्रितता जस्ताको त्यस्तै रह्यो! तर वासनाले विवेक आच्छादित गरेकाले मानिसले वस्तुमाथिको आश्रितता अनुभव गर्छ, तर पैसामाथिको आश्रितता अनुभव गर्दैन; बरु पैसाका कारण स्वतन्त्रता अनुभव गर्छ। स्वतन्त्रताको रूपमा देखिने त्यो आश्रितताबाट मुक्त हुन धेरै गाह्रो हुन्छ। सम्पूर्ण संसार क्षणभंगुर छ। शरीर, धन, जग्गा, घर आदि सबै सांसारिक वस्तुहरू प्रत्येक क्षण विनाशतर्क गतिशील छन् र हामीबाट अलग हुँदै पनि गइरहेका छन्। तर भोग गर्दा तिनको क्षणभंगुरताको ज्ञान हुँदैन। वस्तुलाई स्थिर र शाश्वत नमानीकन सुखको भोग गर्न सकिन्न। साधारण मानिसको कुरा नगरी, एउटा साधक पनि वस्तुलाई स्थिर र शाश्वत मानेर मात्र भोगमा फस्छ। यसको कारण वासनाद्वारा विवेकको आच्छादन हो।
विशेष बुँदा: मानिसलाई शाश्वत रूपमा महान बनाउने उद्देश्यले प्रभुले वासनालाई 'सनातन शत्रु' घोषित गरेर उसलाई सावधान गराउँछन्; किनभने वासना नै सबै पाप र दुःखहरूको कारण हो। एउटा मानिसले आफ्नी श्रीमतीको खोजी गरिरहेको थियो। मानिसहरूले सोधे: "तिम्रो श्रीमतीको नाम के हो?" उसले भन्यो: "अपयश।" अनि उनीहरूले सोधे: "तिम्रो नाम के हो?" उसले भन्यो: "दुराचारी।" मानिसहरूले भने: "चिन्ता नगर, उनी धेरै पतिव्रता श्रीमती हुन्, आफैं आउनेछिन्!" कारण के हो भने दुराचारीलाई अपयश (बदनामी) अवश्य नै प्राप्त हुन्छ। त्यसरी नै संसारका क्षणभंगुर भोगहरूको इच्छा गर्ने मानिसलाई दुःखहरू आफैं आइपुग्छन्। मानिसले दुःखहरू टाढा गर्न चाहन्छ, तर दुःखको कारण 'काम' (वासना)लाई त्याग्दैन। सपनामा पनि वासना रहँदा कुनै सुख प्राप्त हुँदैन – "काम बिनु नहिं सुख सपनेहुँ" (मानस ७.९०.१)। 'अतृप्त अग्निले' भन्ने शब्दद्वारा प्रभुले संकेत गर्छन् कि वासना भोग विषयहरूबाट कहिल्यै तृप्त हुँदैन। भोग विषय जति प्राप्त हुन्छन्, तिनको इच्छा त्यति नै बढ्छ, र इच्छा जति बढ्छ, अभावको अनुभूति त्यति नै बढ्छ, र त्यो अभाव हटाउन मानिस पाप कर्ममा संलग्न हुन्छ। उदाहरणको लागि, धनको इच्छा उत्पन्न भएपछि मानिसले धन प्राप्त गर्नमा न्याय वा अन्यायको विचार गर्दैन। त्यसपछि, बढेको इच्छा (दोस्रो चरणमा)ले उसले चोरी, डकैती आदि पनि गर्छ। त्यसपछि, झन् बढेको इच्छा (तेस्रो चरणमा)ले उसले धनको लागि अरूलाई मार्न पनि सक्छ। यसरी क्षणभंगुर सुखको इच्छा गर्ने मानिसले यो लोक र परलोक दुवैलाई ठूलो दुःखमा परिणत गरिदिन्छ।
सम्बन्ध: शत्रुलाई नष्ट गर्न उसको बासस्थानहरू जान्नु आवश्यक हुन्छ; त्यसैले अर्को श्लोकमा प्रभुले ज्ञानीहरूको सनातन शत्रु 'काम'को बासस्थानहरू बताउँछन्।
★🔗
