**३.३९. हे कुंतीनंदना, ह्या तृष्णारूपी अग्नीने, जो ज्ञानी पुरुषांचा कधीही तृप्त न होणारा शत्रु आहे, तो विवेकी पुरुषांचा सनातन शत्रु आहे, त्याने मनुष्याचा विवेक आच्छादिला जातो.**
**टीका:** 'ह्या' – सत्ताविसाव्या श्लोकात प्रभूने 'काम' हेच पापाचे मुख्य उद्दीपक कारण सांगितले आहे. तोच काम येथे 'ह्या' या शब्दाने संबोधिला आहे.
'तृष्णारूपी अग्नीने' – ज्याप्रमाणे अग्नी कधीच तृप्त होत नाही, उलट तो घृत (जे त्याला प्रिय व अनुकूल आहे) सतत अर्पण केल्याने अधिकच वाढतो, त्याप्रमाणे कामही आपल्याला अनुकूल अशा विषयांचा सतत भोग केल्याने कधीच तृप्त होत नाही; उलट तो अधिकाधिक वाढतच जातो (टीका पृ. १९४). त्यासमोर जो काही विषय येतो, तो काम अग्नीप्रमाणे भस्मसात् करतो. भोगाची व संग्रहाची इच्छा कधीच पूर्ण होत नाही. जितके जास्त भोग्य पदार्थ मिळतात, तितकी त्यांची भूक वाढत जाते. याचे कारण असे की काम केवळ जड (भौतिक) विषयांशी संबंधित असतो; म्हणून जडाशी संगतीने तो कधीच नष्ट होत नाही, फक्त अधिकाधिक वाढतो. सुंदरदास लिहितात: "दहा, वीस, पन्नास, शंभर मिळाले तर हजार मागेल, मग लाख मागेल. कोटी, अब्ज, खर्व, पद्म, महापद्म, असंख्य मिळविण्याची, पृथ्वीचा स्वामी होण्याची इच्छा पेटवील. स्वर्गलोक व पाताळलोक यावरही तुमचे राज्य चालले तरी या तृष्णेच्या अग्नीची ज्वाला भडकतीच. हे मूर्खा, संतोषाशिवाय तुझी भूक कधीच शांत होणार नाही." उदाहरणार्थ, शंभर रुपये मिळाल्यावर हजार रुपयांची भूक उठते, जी नऊशे रुपयांचे नुकसान सिद्ध करते. हजार रुपये मिळाल्यावर दहा हजार रुपयांची भूक सरळ उठते, जी नऊ हजार रुपयांचे नुकसान आहे. दहा हजार रुपये मिळाल्यावर एक लाख रुपयांची भूक सरळ उठते, जी नव्वद हजार रुपयांचे नुकसान आहे. एक लाख रुपये मिळाल्यावर दहा लाखांनीही समाधान होत नाही; उलट एक कोटी रुपयांची भूक सरळ उठते, जी नव्वद नऊ लाख रुपयांचे नुकसान सिद्ध करते. अशाप्रकारे फायदा वाढला असे भ्रम होतो, पण वास्तवात तर नुकसानच वाढले आहे. जितके जास्त संपत्ती मिळते, तितकी दारिद्र्य (संपत्तीची भूक) वाढते. खरोखर, ज्याला संपत्तीची भूक नाही, त्याचेच दारिद्र्य दूर होते. "गेला काम, गेला शोक, मन झाले निश्चिंत। ज्याचा काम नाही, तो सम्राटांचा सम्राट॥" वास्तविक संपत्ती इतकी अडथळा नाही, जितकी तिच्यावरील इच्छा अडथळा आहे. संपत्तीची इच्छा, श्रीमंतात असो की गरीबात असो, दोघांनाही ईश्वरप्राप्तीपासून वंचित ठेवते. काम कोणाच्याही पूर्ण होत नाही; कारण तो पूर्ण होण्यासारखा विषयच नाही. काम स्वतः नष्ट झाल्यावरच त्यापासून मुक्त होता येते.
'कामरूपाने' – जडाशी संगतीने होणाऱ्या सुखाची तहान म्हणजे 'काम'. नाशवंत संसाराला थोडेसेही महत्त्व देणे म्हणजे 'काम'. न मिळालेले मिळविण्याची तहान म्हणजे 'कामना'. अंतरंगात सुप्त असलेल्या अनेक सूक्ष्म इच्छा म्हणजे 'वासना'. पदार्थांची गरज वाटणे म्हणजे 'स्पृहा'. पदार्थात श्रेष्ठत्व व प्रियत्व पाहणे म्हणजे 'आसक्ती'. पदार्थ मिळण्याची शक्यता धरणे म्हणजे 'आशा'. आणि अधिकाधिक पदार्थ हवेसे वाटणे म्हणजे 'लोभ' किंवा 'तृष्णा'. एखाद्या पदार्थाची इच्छा फार वाढली की ती 'याचना' बनते. हे सर्व 'काम'चेच रूप आहेत.
'ज्ञानी पुरुषांचा सनातन शत्रु' – येथे 'ज्ञानी' या शब्दाने विवेकी साधकांचा उल्लेख आहे. कारण फक्त विवेकी साधकच कामरूपी या शत्रूला ओळखून त्याचा नाश करतो. इतर जे साधना न करणारे असतात, ते त्याला ओळखतच नाहीत; उलट तो आनंददायी वाटतो. प्रभू म्हणतात की हा काम हा विवेकी साधकांचा सनातन शत्रु आहे. काम उद्भवल्याबरोबर विवेकी साधकाला वाटते की आता काही ना काही त्रास येणार! कामात संसाराचे महत्त्व व आश्रय असतो, जो साधनेच्या मार्गातील मोठा अडथळा आहे. अगदी सुरुवातीपासूनच काम विवेकी साधकाला चटका देतो. शेवटी काम सर्वांनाच दुःख देतो. म्हणून तो साधकाचा सततचा (नित्य) शत्रु आहे. भोगात गढलेल्या अज्ञानी लोकांना हा काम मित्रासारखा भासतो; कारण कामामुळेच भोगांपासून सुख वाटते. काम नसता तर भोग्य पदार्थ सुख देऊ शकले नसते. पण शेवटी त्यांना दुःख, खंत, बंधन, नरक इत्यादी निश्चित प्राप्त होते. म्हणून वास्तविक हा काम अज्ञानी लोकांचाही सनातन शत्रु आहे. मात्र अज्ञानी लोकांमध्ये जागृती नसते, तर विवेकी साधकांमध्ये जागृती असते.
'विवेक आच्छादिला जातो' – विवेक सर्व प्राणिमात्रांमध्ये असतो. पशु, पक्षी इत्यादी मानवेतर प्रजातींमध्ये हा विवेक विकसित होत नाही व केवळ जीवननिर्वाहापुरताच मर्यादित राहतो. पण मनुष्यात काम नसता तर हा विवेक विकसित होऊ शकला असता; कारण केवळ कामामुळेच मनुष्याचा विवेक आच्छादित राहतो. विवेक आच्छादित झाला की मनुष्य आपल्या ईश्वरप्राप्तीच्या लक्ष्याकडे वाटचाल करू शकत नाही, कारण काम त्याला चैतन्य तत्त्वाकडे जाऊ देत नाही, उलट जड तत्त्वाशीच चिकटून ठेवतो. स्वतःला कोणी अप्रिय व असत्य शब्द बोलला तर वाईट वाटते व कोणी प्रिय व सत्य शब्द बोलला तर चांगले वाटते. याचा अर्थ चांगले-वाईट, पुण्य-पाप, कर्तव्य-अकर्तव्य इत्यादींचे ज्ञान म्हणजेच विवेक हा सर्व मनुष्यांमध्ये असतो. पण तरीही जर तो अप्रिय व असत्य शब्द बोलतो, आपले कर्तव्य बजावीत नाही, तर याचे कारण असे की कामाने त्याचा विवेक आच्छादिला आहे. केवळ कामामुळेच 'त्यागात सुख आहे' हे ज्ञान कार्य करीत नाही. मनुष्याला असे वाटते की आपल्याला अनुकूल भोग्य पदार्थ मिळाल्याने सुख होते, पण वास्तविक सुख त्यांच्या त्यागातूनच होते. जागृती व स्वप्न या अवस्थांमध्ये भोग्य पदार्थांच्या संगतीने सुख व दुःख दोन्ही होतात, पण सुषुप्तीमध्ये भोग्य पदार्थांची स्मृतिही नसते तेव्हा केवळ सुखच असते, दुःख नसते, हा प्रत्येकाचा अनुभव आहे. म्हणून सुषुप्तीतून जागे झाल्यावर मनुष्य म्हणतो, "मी खूप चांगले झोपलो." याशिवाय, जागृती व स्वप्न यांपासून थकवा येतो, तर सुषुप्तीपासून थकवा दूर होऊन ताजेपणा येतो. यावरून भोग्य पदार्थांच्या त्यागातच सुख आहे हे सिद्ध होते. संपत्तीची इच्छा होताच मनाने संपत्ती ग्रासली जाते. बाहेरून संपत्ती मिळाली की मग मनाने ग्रासलेली संपत्ती सोडली जाते व सुखाची अनुभूती होते. म्हणून वास्तविक बाहेरून संपत्ती मिळाल्याने सुखाची अनुभूती झाली नाही, तर मनाने ग्रासलेली संपत्ती सोडल्यामुळेच झाली. संपत्ती मिळाल्यामुळे सुख आले असते तर ती संपत्ती राहताना दुःख कधीच आले नसते; पण ती संपत्ती राहतानाही दुःख येतेच. मनुष्याला एखाद्या वस्तूची इच्छा होते तेव्हा तो तिच्यावर अवलंबून होतो. उदाहरणार्थ, त्याच्या मनात घड्याळाची इच्छा निर्माण झाली. इच्छा होताच त्याला घड्याळ नसल्याचे दुःख जाणवू लागते; हे घड्याळावरचे अवलंबन आहे. त्याला वाटते की पैसे मिळाले तर तो घड्याळ लगेच विकत घेईल, म्हणजे पैसे असले की स्वतंत्र वाटते व नसले की परतंत्र वाटते. ही कल्पना पूर्णतः चुकीची आहे. वास्तविक पैसे मिळाल्याने घड्याळावरचे अवलंबन गेले असले तरी पैशावरचे अवलंबन निश्चितच झाले आहे; कारण पैसाही 'पर' आहे, 'स्व' नाही. ज्याप्रमाणे वस्तूची इच्छा झाल्यामुळे तो वस्तूवर अवलंबून झाला, त्याचप्रमाणे पैशाची इच्छा झाल्यामुळे तो पैशावर अवलंबून झाला. अवलंबन तितकेच राहिले! पण कामाने विवेक आच्छादिला असल्यामुळे मनुष्याला वस्तूवरील अवलंबन जाणवते, पण पैशावरील अवलंबन जाणवत नाही; उलट पैशामुळे स्वातंत्र्य जाणवते. स्वातंत्र्यरूपाने दिसणारे हे अवलंबन सोडवणे फार कठीण असते. संपूर्ण जग क्षणभंगुर आहे. शरीर, संपत्ती, जमीन, घर इत्यादी सर्व भौतिक पदार्थ प्रत्येक क्षणी नाशाकडे जात आहेत व आपल्यापासून वेगळेही होत आहेत. पण भोग घेताना त्यांचे क्षणिकत्व जाणवत नाही. पदार्थांना स्थिर व शाश्वत समजल्याशिवाय सुखाचा भोग घेणे शक्यच नाही. सामान्य माणसाची तर कथा नाही, पण साधकही पदार्थांना स्थिर व शाश्वत समजल्यामुळेच भोगात अडकतो. याचे कारण म्हणजे कामाने विवेकाचे आच्छादन.
**विशेष मुद्दा:** मनुष्याला शाश्वत महान करण्याच्या हेतूने प्रभूने कामाला 'सनातन शत्रु' असे जाहीर करून त्याला त्याच्यापासून सावध राहण्याचा इशारा दिला आहे; कारण काम हेच सर्व पापांचे व दुःखांचे कारण आहे. एक माणूस आपल्या बायकोचा शोध घेत होता. लोकांनी विचारले: "तुझ्या बायकोचे नाव काय?" तो म्हणाला: "अपकीर्ती." मग त्यांनी विचारले: "तुझे नाव काय?" तो म्हणाला: "दुर्जन." लोक म्हणाले: "काळजी करू नकोस, ती खूप पतिव्रता स्त्री आहे, ती आपोआप येईल!" कारण दुर्जनाला अपकीर्ती (बदनामी) निश्चितच मिळते. त्याप्रमाणे ज्याला संसारातील नाशवंत भोगांची इच्छा आहे, त्याला दुःखे आपोआप येतात. मनुष्य दुःखे टाळू इच्छितो, पण दुःखांचे कारण 'काम' सोडीत नाही. इच्छा शिल्लक असताना स्वप्नातसुद्धा सुख प्राप्त होत नाही – "इच्छा रहित सुख नहिं, स्वप्न में हौ जागे" (मानस ७.९०.१). 'तृष्णारूपी अग्नीने' या शब्दांद्वारे प्रभूंनी असे सूचित केले आहे की भोग्य पदार्थांनी काम कधीच तृप्त होत नाही. जितके जास्त भोग्य पदार्थ मिळतात, तितकी त्यांची इच्छा वाढते, आणि जितका काम वाढतो तितकी अभावाची भावना जाणवते, व तो अभाव दूर करण्यासाठी मनुष्य पापकर्मात प्रवृत्त होतो. उदाहरणार्थ, संपत्तीची इच्छा झाल्यावर मनुष्य संपत्ती संपादन करताना न्याय-अन्याय विचारीत नाही. मग, वाढलेल्या इच्छेने (दुसऱ्या अवस्थेत) तो चोरी, दरोडे इत्यादीतही पडतो. मग, आणखी वाढलेल्या इच्छेने (तिसऱ्या अवस्थेत) तो संपत्तीसाठी इतरांची हत्याही करतो. अशाप्रकारे नाशवंत सुखाची इच्छा करणारा मनुष्य ह्या लोकाला व परलोकालाही मोठे दुःख बनवितो.
**संदर्भ:** शत्रूचा नाश करण्यासाठी त्याचे निवासस्थाने जाणणे आवश्यक असते; म्हणून पुढील श्लोकात प्रभू ज्ञानी पुरुषांच्या सनातन शत्रू 'काम' याची निवासस्थाने सांगतात.
★🔗
