Με το να μην ξεκινά τις πράξεις, ο άνθρωπος δεν φθάνει στην απραξία· και με την εγκατάλειψη μόνο, δεν επιτυγχάνει την τελειότητα.

**3.4** Οὐκ ἀπολαμβάνει ἄνθρωπος τὴν ἐλευθερίαν ἀπὸ τῆς πράξεως οὔτε ἀπεχόμενος τῶν ἔργων, οὔτε μόνῃ τῇ ἀποταγῇ τῶν ἔργων. **Ἑρμηνεία:** «Οὐκ ἀπολαμβάνει ἄνθρωπος τὴν ἐλευθερίαν ἀπὸ τῆς πράξεως ἀπεχόμενος τῶν ἔργων» – Ἐν τῇ Κάρμα-Γιόγκα, ἡ ἐπιτέλεσις τῆς πράξεως ἐστὶν παντελῶς ἀναγκαία. Αἰτία δέ ἐστιν ὅτι ἡ τελειότης ἐν τῇ Κάρμα-Γιόγκα ἀποκτᾶται μόνον διὰ τῆς ἐπιτελέσεως τῶν πράξεων μετὰ ἀπροσδεοῦς διαθέσεως (βλ. σημείωσιν σ. 117). Αὕτη ἡ τελειότης οὐ δύναται ἀποκτηθῆναι ὑπὸ ἀνθρώπου μὴ ἐπιτελοῦντος πράξιν. Ἵνα καταπραϋνθῇ ἡ ἔμφυτος ὁρμὴ πρὸς πράξιν ὑπάρχουσα ἐν τῇ καρδίᾳ τοῦ ἀνθρώπου, ἀναγκαῖόν ἐστιν ἀποτάξασθαι τὴν ἐπιθυμίαν καὶ ἐπιτελεῖν τὰς καθήκουσας χρέιας. Ἐὰν αἱ πράξεις ἐπιτελῶνται ἐπιθυμίαν τρέφοντος, αὕτη ἡ ὁρμὴ οὐκ ἐξαλείφεται, μᾶλλον δὲ πληθύνεται. Τὸ νόημα τῶν λέξεων «ἀπολαμβάνει τὴν ἐλευθερίαν ἀπὸ τῆς πράξεως» ἐστὶν ὅτι ἄνθρωπος ἀσκούμενος τὴν Κάρμα-Γιόγκα ἀποκτᾶται τὴν κατάστασιν τῆς ἀπραξίας καὶ ἐν τῷ ἐπιτελεῖν πράξεις. Ἡ κατάστασις ἐν ᾗ αἱ πράξεις τοῦ ἀνθρώπου γίνονται ἀπραξία, τουτέστιν παύουσιν οὖσαι δεσμευτικαί, καλεῖται «ναϊσκάρμια» (ἐλευθερία ἀπὸ τῆς πράξεως). Ἐν ταῖς πράξεσι ταῖς ἐπιτελουμέναις ἄνευ ἐπιθυμίας, ἡ δύναμις τοῦ ἀποδίδειν καρπόν ἐστιν παντελῶς ἀπόν, καθάπερ ἡ δύναμις τοῦ βλαστάνειν πάλιν παντελῶς ἀπόλλυται ἐν σπέρματι ὀπτηθέντι ἢ ἑψηθέντι. Διὰ τοῦτο, αἱ πράξεις τοῦ ἀπροσδέους ἀνθρώπου στεροῦνται τῆς δυνάμεως τοῦ στρέφειν αὐτόν πάλιν εἰς τὸν κύκλον τῆς γενέσεως καὶ τοῦ θανάτου. Ἡ ἀποταγὴ τῆς ἐπιθυμίας δυνατή ἐστιν μόνον ὅταν πᾶσαι αἱ πράξεις ἐπιτελῶνται εἰς διακονίαν ἑτέρων, οὐχ ἑαυτῷ. Αἰτία δέ ἐστιν ὅτι ἡ πράξις ἐστὶν ἐξ ἑαυτῆς συγγενὴς πρὸς τὸν κόσμον, ἡ δὲ ἰδία (ἀληθὴς) φύσις συγγενής ἐστι πρὸς τὸν Θεόν. Οὐδεμία ὅλως σχέσις ὑπάρχει μεταξὺ πράξεως καὶ τοῦ Ἀτμάν. Διὰ τοῦτο, ἕως ἂν τις ἐπιτελῇ πράξεις ἑαυτῷ, ἡ ἐπιθυμία οὐκ ἀποταχθήσεται· καὶ ἕως ἂν ἡ ἐπιθυμία μὴ ἀποταχθῇ, ἡ κατάστασις τῆς ἀπραξίας οὐκ ἀποκτηθήσεται. «Οὐδὲ ἀπολαμβάνει τὴν τελειότητα μόνῃ τῇ ἀποταγῇ» – Ἐν τῷ πρώτῳ ἡμίσει τούτου τοῦ στίχου, ὁ Κύριος ἀπὸ τῆς ὀπτικῆς τῆς Κάρμα-Γιόγκας ἀπέφηνεν ὅτι Κάρμα-Γιόγκης οὐκ ἀπολαμβάνει τὴν ἐλευθερίαν ἀπὸ τῆς πράξεως ἄνευ τοῦ ἄρξασθαι τῶν ἔργων. Νῦν δέ, ἐν τῷ ὑστέρῳ ἡμίσει τοῦ στίχου, ἀπὸ τῆς ὀπτικῆς τῆς Σάνκια-Γιόγκας ἀποφαίνεται ὅτι Σάνκια-Γιόγκης οὐκ ἀπολαμβάνει τὴν τελειότητα, τουτέστιν τὴν ἐλευθερίαν ἀπὸ τῆς πράξεως, μόνῃ τῇ ἀποταγῇ τῶν πράξεων κατὰ τὸ εἶδος αὐτῶν. Ἵνα ἀποκτήσῃ τὴν τελειότητα, ἀναγκαῖόν ἐστιν αὐτῷ ἀποτάξασθαι τὴν αἴσθησιν τοῦ ποιητοῦ (τὸ ἐγωισμόν). Διὰ τοῦτο, τῷ Σάνκια-Γιόγκῃ, ἡ ἀποταγὴ τοῦ εἴδους τῶν πράξεων οὐκ ἔστι πρωτεύουσα· μᾶλλον δέ, ἡ ἀποταγὴ τοῦ ἐγωισμοῦ ἐστι πρωτεύουσα. Ἐν τῇ Σάνκια-Γιόγκα, αἱ πράξεις δύνανται ἐπιτελεῖσθαι ἢ μὴ ἐπιτελεῖσθαι μέχρι τινὸς ὅρου· ἀλλ’ ἐν τῇ Κάρμα-Γιόγκα, ἡ ἐπιτέλεσις τῆς πράξεως ἐστὶν ἀναγκαία πρὸς τὴν ἀπόκτησιν τῆς τελειότητος (Γκίτα 6.3). **Τὸ Κεφάλαιον:** Ἡ Βγαβάδ Γκίτα διδάσκει τὸν ἄνθρωπον τὴν τέχνην τοῦ ἀπολαμβάνειν τὸ ἄριστον ἀγαθὸν ἐν τῷ ἐνασχολεῖσθαι ἐν τῇ κοσμικῇ ζωῇ. Σκοπός ἐστιν αὐτῆς ἐνασχολεῖν τινὰ ἐν τῇ καθηκούσῃ πράξει, οὐχὶ ἀπασχολεῖν ἀπ’ αὐτῆς. Διὰ τοῦτο, ὁ Κύριος συνηγορεῖ τὴν ἐπιτέλεσιν τῆς πράξεως ἐν ἀμφοτέραις ταῖς ὁδοῖς: τῇ Κάρμα-Γιόγκα καὶ τῇ Γιάνια-Γιόγκα. Φυσικόν ἐστιν ὅτι, ὅταν ὁ ζητητὴς ἐπιθυμῇ τὴν ἰδίαν εὐημερίαν, ἄρχεται κάμνων ἀπὸ τῶν κοσμικῶν πράξεων καὶ βούλεται ἀποτάξασθαι αὐτὰς. Δι’ αὐτὴν ταύτην τὴν αἰτίαν, Ἀρτζούνα, κάμνων ἀπὸ τῆς πράξεως, ἐρωτᾷ τὸν Κύριον: Ἐπειδὴ ὁ σκοπὸς ἀμφοτέρων τῶν μέσων – τῆς Κάρμα-Γιόγκας καὶ τῆς Γιάνια-Γιόγκας – ἐστὶν ἡ ἰσοκρατία, τότε διὰ τί σὺ λαλεῖς περὶ ἐπιτελέσεως πράξεως; Διὰ τί ἐμὲ ἐνασχολεῖς ἐν τηλικούτῳ δεινῇ πράξει ὡς ὁ πόλεμος; Ἀλλ’ ὁ Κύριος ἐδίδαξεν τὸν Ἀρτζούναν ἐπιτελεῖν πράξιν ἐν ἀμφοτέραις ταῖς εἴδεσι τῶν μέσων· οἷον, ἐν τῇ Κάρμα-Γιόγκα: «Ἱδρυθεὶς ἐν τῇ Γιόγκα, ἐπίτελλε τὰς πράξεις» (Γκίτα 2.48), καὶ ἐν τῇ Σάνκια-Γιόγκα: «Διὰ τοῦτο, μάχου, ὦ Βχαράτα» (Γκίτα 2.18). Τοῦτο ἀποδεικνύει ὅτι ὁ σκοπὸς τοῦ Κυρίου οὐκ ἔστιν ἀπασχολεῖν τινὰ ἀπὸ τῶν πράξεων κατὰ τὸ εἶδος αὐτῶν, μᾶλλον δέ ἐνασχολεῖν τινὰ ἐν αὐταῖς. Πλὴν ὁ Κύριος παρακελεύεται ἐπιτελεῖν πράξιν μόνον μετὰ τὸ ἀποτάξασθαι τὰ δηλητηριώδη αὐτῆς στοιχεῖα – τὴν ἐπιθυμίαν, τὴν κτητικότητα καὶ τὴν προσκόλλησιν. Μᾶλλον ἢ ἀποτάξασθαι τὸ εἶδος τῶν πράξεων, ὁ ζητητὴς ὀφείλει διακόψαι τὴν σχέσιν αὐτοῦ πρὸς αὐτὰς. Κάρμα-Γιόγκης, ἐπιτελῶν πράξεις ἀφιλοκερδῶς, θεωρεῖ τὸ σῶμα, τὰ αἰσθητήρια, τὸν νοῦν, τὸν διάνουαν, τὰ αἰσθητὰ, κτλ., ὡς ἀνήκοντα τῷ κόσμῳ καὶ ἐνασχολεῖ αὐτὰ εἰς διακονίαν τοῦ κόσμου, νομίζων ἑαυτὸν μηδεμίαν ὅλως σχέσιν ἔχειν πρὸς τὰς πράξεις ἢ τὰ αἰσθητὰ (Γκίτα 5.11). Ἐν τῇ Γιάνια-Γιόγκα, ἡ διάκρισις μεταξὺ τοῦ ἀληθοῦς καὶ τοῦ μὴ ἀληθοῦς ἐστι πρωτεύουσα. Διὰ τοῦτο, Γιάνια-Γιόγκης δοξάζει ὅτι αἱ μόνον γουναὶ τῆς φύσεως συνδιαλέγονται ταῖς γουναῖς· τουτέστιν αἱ πράξεις ἐπιτελοῦνται ὑπὸ τοῦ σώματος, τῶν αἰσθητηρίων, τοῦ νοῦ, τῆς διανοίας, κτλ. Αὐτὸς οὐδεμίαν ὅλως σχέσιν ἔχει πρὸς τὰς πράξεις (Γκίτα 3.28, 5.8-9). Ἐμπειρία ἐστὶν σχεδὸν πάντων τῶν ζητητῶν ὅτι, ἅμα ἐξυπνίζεται σφοδρὰ πόθος πρὸς τὴν εὐημερίαν, ἄρχεται ἐγγιγνομένη ἀδιαφορία πρὸς τὰς πράξεις, τὰ αἰσθητὰ καὶ τοὺς ἀνθρώπους (οἰκογένειαν). Ἀλλ’ ἐν ἀληθείᾳ, διὰ τὴν ἐγγύτητα τῆς σχέσεως πρὸς τὸ σῶμα, ἐστὶ μόνον ἐπιθυμία πρὸς ἀνάπαυσιν καὶ ῥᾳστώνην, ἥτις ἐστὶν ἐμπόδιον ἐν τῇ προκοπῇ τοῦ ζητητοῦ. Πολλάκις οἱ ζητηταὶ τρέφουσι τὴν αἴσθησιν ὅτι μόνον ἀποταξάμενοι τὸ εἶδος τῶν πράξεων, τῶν αἰσθητῶν καὶ τῶν ἀνθρώπων δύνανται προκόπτειν ἐν τῇ πνευματικῇ ὁδῷ. Ἀλλ’ ἐν τῇ πραγματικότητι, οὐκ ἀναγκαῖόν ἐστιν ἀποτάξασθαι τὸ εἶδος αὐτῶν· μᾶλλον δέ, ἀναγκαῖόν ἐστιν ἀποτάξασθαι τὴν προσκόλλησιν πρὸς αὐτά. Ἐν τῇ Σάνκια-Γιόγκα, ἄνευ σφοδρᾶς ἀπαθείας, ἡ ἀποταγὴ τῆς προσκολλήσεως ἐστὶν δυσχερής. Ἀλλ’ ἐν τῇ Κάρμα-Γιόγκα, κἂν ἡ ἀπάθεια ἀπούσα ᾖ, ἡ προσκόλλησις εὐκόλως ἀποτάσσεται ἁπλῶς ἐπιτελοῦντι πράξεις ὑπὲρ ἑτέρων. Ἡ Γκίτα ἐτίμησε καὶ τὴν ἄσκησιν τῆς πνευματικῆς μελέτης ἐν μονώσει. Πλὴν ἐν μονώσει, σαττβικὸς ἄνθρωπος δαπανᾷ τὸν χρόνον αὐτοῦ ἐν πνευματικῇ ἀσκήσει καὶ εὐσεβείᾳ, ῥατζασικὸς ἄνθρωπος δαπανᾷ τὸν χρόνον αὐτοῦ ἐν φαντασίαις καὶ ἐπιθυμίαις, καὶ ταμασικὸς ἄνθρωπος δαπανᾷ τὸν χρόνον αὐτοῦ ἐν ὕπνῳ, ῥαθυμίᾳ καὶ ἀμελείᾳ, ἥτις ἄγει εἰς πτῶσιν. Διὰ τοῦτο, ἡ ῥοπὴ τοῦ ζητητοῦ ὀφείλει εἶναι μὲν πρὸς μονώσιν, τουτέστιν ἡ προαίρεσις αὐτοῦ ὀφείλει εἶναι ἀποτάξασθαι τὰς κοσμικὰς πράξεις καὶ ἐνασχολεῖσθαι ἐν πνευματικῷ ἔργῳ. Ἀλλ’ ὁποία δήποτε χρέια παρουσιάζεται ἔμπροσθεν αὐτοῦ, ὀφείλει ἐπιτελεῖν αὐτὴν ἐπιμελῶς. Οὐδεμίαν προσκόλλησιν ὀφείλει ἔχειν πρὸς ἐκείνην τὴν πράξιν. Ἡ προσκόλλησις ὀφείλει εἶναι οὔτε πρὸς τὴν κοινωνικὴν ὁμιλίαν οὔτε πρὸς τὴν ἀπραξίαν. Ὅταν οὐδεμία προσκόλλησις ὑπάρχῃ οὐδαμοῦ, ὁ ζητητὴς ἀπολαμβάνει τὴν εὐημερίαν τάχιστα. Ἐν ἀληθείᾳ, ἁμάρτημά ἐστιν νομίζειν μόνην τὴν μετακομίδα τοῦ σώματος εἰς μονώσιν ὡς ἀληθινὴν μονώσιν· διότι αὐτὸ τὸ σῶμα ἐστὶ μέρος τοῦ κόσμου. Διὰ τοῦτο, ἡ διακοπὴ τῆς σχέσεως πρὸς τὸ σῶμα, τουτέστιν ἡ ἀπουσία τοῦ ἐγωισμοῦ καὶ τῆς κτητικότητος περὶ αὐτοῦ, ἐστὶν ἡ ἀληθινὴ μονώσις.