**३.४** न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति॥
**टिप्पणी:** "न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते" – कर्मयोगमा कर्म गर्नु नै अनिवार्य छ। किनभने कर्मयोगको सिद्धि निष्काम भावले कर्म गर्दा मात्र प्राप्त हुन्छ (हेर्नुहोस् टिप्पणी पृष्ठ ११७)। कर्म नगरी यो सिद्धि प्राप्त गर्न सकिँदैन। मानिसको हृदयमा रहेको कर्म गर्ने स्वाभाविक प्रवृत्तिलाई शान्त गर्न, इच्छा त्यागेर कर्तव्यको पालन गर्नु आवश्यक छ। यदि इच्छा बोकेर कर्म गरिन्छ भने यो प्रवृत्ति नष्ट हुँदैन, बरु बढ्दै जान्छ।
"नैष्कर्म्य" अर्थात् कर्मबन्धनबाट मुक्त हुनु भन्नाले, कर्मयोगी व्यक्ति कर्म गर्दागर्दै पनि अकर्मको अवस्था प्राप्त गर्छ। जुन अवस्थामा मानिसको कर्महरू अकर्म हुन्छन्, अर्थात् बन्धनकारी हुँदैनन्, त्यसलाई नै "नैष्कर्म्य" भनिन्छ। निष्काम भावले गरिएका कर्ममा फल दिने शक्ति पूर्णरूपले अनुपस्थित हुन्छ, जस्तो पोलेको वा उमालेको बीउमा पुनः अङ्कुरित हुने शक्ति पूर्णरूपले नष्ट हुन्छ। त्यसैले निष्कामी व्यक्तिको कर्ममा जन्म-मरणको चक्रमा पुनः घुमाउने शक्ति हुँदैन।
इच्छाको त्याग आफ्नो लागि होइन, अरूको सेवाको लागि सबै कर्म गर्दा मात्र सम्भव छ। किनभने कर्मको सम्बन्ध संसारसँग छ, भने आफ्नो (वास्तविक) स्वभावको सम्बन्ध ईश्वरसँग छ। कर्म र आत्माबीच कुनै सम्बन्ध छैन। त्यसैले, जबसम्म आफ्नो लागि कर्म गरिन्छ, तबसम्म इच्छा त्याग हुँदैन; र जबसम्म इच्छा त्याग हुँदैन, तबसम्म नैष्कर्म्यको अवस्था प्राप्त हुँदैन।
"न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति" – यस श्लोकको पहिलो चरणमा प्रभुले कर्मयोगको दृष्टिले भनेका छन् कि कर्म नगरी कर्मयोगीले नैष्कर्म्य प्राप्त गर्दैन। अब, यसको दोस्रो चरणमा उनले सांख्ययोगको दृष्टिले भनेका छन् कि सांख्ययोगीले कर्मको रूप मात्र त्यागेर, अर्थात् कर्म गर्न छाडेर मात्र सिद्धि वा नैष्कर्म्य प्राप्त गर्दैन। सिद्धि प्राप्त गर्न उसले कर्तापनको भाव (अहंकार) त्याग्नु पर्छ। त्यसैले सांख्ययोगीका लागि कर्मको रूप त्याग गर्नु प्राथमिक होइन, बरु अहंकार त्याग गर्नु नै प्राथमिक हो।
सांख्ययोगमा एक सीमासम्म कर्म गर्नु नगर्नु पनि हुनसक्छ; तर कर्मयोगमा सिद्धि प्राप्त गर्न कर्म गर्नु नै आवश्यक छ (गीता ६.३)।
**मर्म भन्यो:** भगवद्गीताले मानिसलाई सांसारिक जीवनमै संलग्न रहँदा परम कल्याण प्राप्त गर्ने कला सिकाउँछ। यसको भावार्थ मानिसलाई कर्तव्यकर्मबाट विमुख गराउनु होइन, बरु तीमा संलग्न गराउनु हो। त्यसैले प्रभुले कर्मयोग र ज्ञानयोग दुवै मार्गमा कर्म गर्नुको पक्ष लिएका छन्।
यो स्वाभाविक छ कि जब साधक आफ्नो कल्याण चाहन्छ, तब उसलाई सांसारिक कर्महरूबाट झ्याँठ लाग्न थाल्छ र ती त्याग्ने इच्छा हुन्छ। यही कारणले कर्मबाट झ्याँठ लागेको अर्जुनले प्रभुलाई सोधे: जब दुवै साधन—कर्मयोग र ज्ञानयोग—को लक्ष्य समत्व नै हो भने तपाईं कर्म गर्नुको कुरा किन गर्नुहुन्छ? युद्ध जस्तो भयानक कर्ममा मलाई किन लगाउनुहुन्छ? तर प्रभुले अर्जुनलाई दुवै प्रकारका साधनमा कर्म गर्न नै उपदेश दिएका छन्; जस्तै, कर्मयोगमा: "योगस्थः कुरु कर्माणि" (गीता २.४८), र सांख्ययोगमा: "तस्माद्युध्यस्व भारत" (गीता २.१८)। यसले प्रमाणित गर्छ कि प्रभुको भावार्थ मानिसलाई कर्मको रूपबाट विमुख गराउनु होइन, बरु तीमा संलग्न गराउनु हो। तर प्रभुले कर्मका विषैला तत्वहरू—इच्छा, ममता र आसक्ति—त्यागेपछि मात्र कर्म गर्न लगाउनुहुन्छ।
साधकले कर्मको रूप त्याग गर्नुभन्दा बढी, आफ्नो सम्बन्ध विच्छेद गर्नु पर्छ। कर्मयोगी निष्काम भावले कर्म गर्दा शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, विषय आदिलाई संसारको मानेर संसारको सेवामा लगाउँछ, आफूसँग कर्म वा पदार्थहरूको कुनै सम्बन्ध नै छैन भन्ने मान्यता राख्छ (गीता ५.११)। ज्ञानयोगमा सत्-असत्को विवेक नै प्रमुख हुन्छ। त्यसैले ज्ञानयोगीले प्रकृतिका गुणहरूले प्रकृतिका गुणहरूसँग नै व्यवहार गरिरहेको छ भन्ने, अर्थात् शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदिले नै कर्म गरिरहेको छ भन्ने मान्छ। उसको कर्मसँग जरै सम्बन्ध हुँदैन (गीता ३.२८, ५.८-९)।
लगभग सबै साधकको अनुभव यस्तो छ कि कल्याणको तीव्र लालसा जागेबित्तिकै कर्म, पदार्थ र मानिस (परिवार) प्रतिको अनासक्ति उत्पन्न हुन थाल्छ। तर वास्तवमा शरीरसँगको घनिष्ठ सम्बन्धले गर्दा यो सुख-सुविधाको इच्छा मात्र हुन्छ, जुन साधकको प्रगतिमा बाधक हुन्छ। साधकहरूमा प्रायः यो भावना हुन्छ कि कर्म, पदार्थ र मानिसको रूप त्यागेर मात्र आध्यात्मिक मार्गमा अग्रसर हुन सकिन्छ। तर वास्तवमा यिनको रूप त्याग गर्नु आवश्यक छैन; बरु यिनप्रतिको आसक्ति त्याग गर्नु आवश्यक छ। सांख्ययोगमा प्रबल वैराग्य बिना आसक्ति त्याग गर्न गाह्रो हुन्छ। तर कर्मयोगमा वैराग्य नभए पनि अरूको लागि कर्म गर्दा सजिलै आसक्ति त्याग हुन्छ।
गीताले एकान्तमा साधना गर्ने प्रथालाई पनि सम्मान गरेको छ। तर एकान्तमा सात्त्विक व्यक्ति साधना र भक्तिमा समय बिताउँछ, राजसिक व्यक्ति कल्पना र भ्रममा समय बिताउँछ, र तामसिक व्यक्ति निद्रा, आलस्य र प्रमादमा समय बिताउँछ, जसले पतन नै ल्याउँछ। त्यसैले साधकको झुकाव एकान्ततिर नै हुनुपर्छ, अर्थात् उसको प्रवृत्ति सांसारिक कर्म त्यागेर आध्यात्मिक कार्यमा लाग्ने हुनुपर्छ। तर जुन कर्तव्य उसको अगाडि आइपर्छ, त्यसलाई उत्साहपूर्वक गर्नुपर्छ। उसको त्यस कर्ममा कुनै आसक्ति हुनु हुँदैन। आसक्ति संसारमा पनि हुनु हुँदैन, निष्क्रियतामा पनि हुनु हुँदैन। जहाँ कतै आसक्ति हुँदैन, त्यहाँ साधकले चाँडै नै कल्याण प्राप्त गर्छ। वास्तवमा शरीरलाई मात्र एकान्तमा लगेर बस्नुलाई साँचो एकान्त मान्नु भूल हो; किनभने शरीर आफैं संसारको अंश हो। त्यसैले शरीरसँगको सम्बन्ध विच्छेद, अर्थात् यसप्रतिको अहंकार र ममताको अभाव नै साँचो एकान्त हो।
★🔗
