**३.४** न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते। न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति॥
**टीका:** "न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते" – कर्मयोगामध्ये कर्म करणे हे अत्यावश्यक आहे. कारण, निष्काम बुद्धीने कर्मे करण्यामध्येच (पहा टीप पृ. ११७) कर्मयोगाची सिद्धी असते. कर्म न करता माणसाला ही सिद्धी प्राप्त होत नाही. माणसाच्या हृदयात असलेली कर्माची प्रवृत्ती शांत करण्यासाठी, कामना त्यागून नित्य कर्मे करणे आवश्यक आहे. कामना धरून कर्मे केली तर ही प्रवृत्ती नाहीशी होत नाही, तर वाढतेच.
"नैष्कर्म्यं" या शब्दाचा अर्थ असा की, कर्मयोगाचा अभ्यास करणारा पुरुष कर्मे करीत असतानाही अकर्माची स्थिती प्राप्त करतो. ज्या स्थितीत माणसाची कर्मे अकर्म होतात, म्हणजेच बंधनकारक रहात नाहीत, त्या स्थितीला 'नैष्कर्म्य' म्हणतात. निष्काम बुद्धीने केलेल्या कर्मात फलप्राप्तीची शक्ती पूर्णपणे नसते, जशी भाजलेल्या किंवा उकडलेल्या बियात पुन्हा अंकुर फुटण्याची शक्ती पूर्ण नष्ट होते. त्यामुळे निष्काम पुरुषाच्या कर्मात जन्ममरणाच्या चक्रात पुन्हा फिरविण्याची शक्ती नसते.
कामनांचा त्याग तेव्हाच शक्य आहे, जेव्हा सर्व कर्मे स्वतःसाठी न करता इतरांच्या सेवेसाठी केली जातात. कारण, कर्म हे जगाशी संबंधित आहे, तर स्वतःचे (खरे) स्वरूप परमेश्वराशी संबंधित आहे. कर्म आणि आत्मा यांचा कसलाही संबंध नाही. म्हणून, जोपर्यंत मनुष्य कर्मे स्वतःसाठी करतो, तोपर्यंत कामनाचा त्याग होणार नाही; आणि जोपर्यंत कामनाचा त्याग होत नाही, तोपर्यंत नैष्कर्म्य सिद्ध होणार नाही.
"न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति" – या श्लोकाच्या पूर्वार्धात प्रभूने कर्मयोगाच्या दृष्टीने सांगितले की, कर्मयोगी कर्मांचा आरंभ न करता नैष्कर्म्य प्राप्त करू शकत नाही. आता उत्तरार्धात त्यांनी सांख्ययोगाच्या दृष्टीने सांगितले की, सांख्ययोगी केवळ कर्मांच्या रूपाचा (बाह्य स्वरूपाचा) त्याग करून म्हणजेच सिद्धी म्हणजे नैष्कर्म्य प्राप्त करू शकत नाही. सिद्धी प्राप्त करण्यासाठी त्याने कर्तृत्वबुद्धीचा (अहंकाराचा) त्याग केला पाहिजे. म्हणून सांख्ययोगीला कर्माच्या रूपाचा त्याग प्रधान नसून, अहंकाराचा त्याग प्रधान आहे.
सांख्ययोगात एका मर्यादेपर्यंत कर्मे करावीत किंवा न करावीत; पण कर्मयोगात सिद्धी प्राप्त करण्यासाठी कर्म करणे आवश्यक आहे (गीता ६.३).
**मर्म:** भगवद्गीता माणसाला गृहस्थाश्रमात राहूनच परम कल्याण कसे मिळवावे याचे कलेचे शिक्षण देते. तिचा हेतू माणसाला कर्तव्यकर्मात निमग्न करण्याचा आहे, त्यातून विमुख करण्याचा नाही. म्हणून प्रभूंनी कर्मयोग आणि ज्ञानयोग अशा दोन्ही मार्गांत कर्म करण्याचेच समर्थन केले आहे.
साधकाला स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा लागली की, संसारातील कर्मांपासून कंटाळा येऊन ती सोडण्याची त्याची इच्छा होणे स्वाभाविक आहे. याच कारणासाठी कर्मातून कंटाळलेल्या अर्जुनाने प्रभूला विचारले: जेव्हा कर्मयोग आणि ज्ञानयोग या दोन्ही साधनांचे लक्ष्य समत्वप्राप्ती हेच आहे, तर तुम्ही कर्म करण्याचे का सांगता? युद्धासारख्या भयंकर कर्मात तुम्ही मला का पेरता? पण प्रभूंनी अर्जुनाला दोन्ही प्रकारच्या साधनांत कर्म करण्याचेच उपदेश केले आहे; उदा. कर्मयोगात: "योगस्थः कुरु कर्माणि" (गीता २.४८) आणि सांख्ययोगात: "तस्माद्युद्धाय युज्यस्व" (गीता २.१८). यावरून प्रभूंचा हेतु माणसाला कर्माच्या रूपापासून विमुख करण्याचा नसून, त्यात निमग्न करण्याचाच आहे, हे सिद्ध होते. मात्र, कर्मातील विषयुक्त अंश – कामना, ममता आणि आसक्ती यांचा त्याग करूनच कर्म करावे, असे प्रभू सांगतात.
साधकाने कर्माचे रूप सोडण्यापेक्षा, त्याच्याशी असलेला संबंध तोडावा. कर्मयोगी निःस्वार्थी बुद्धीने कर्मे करून शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, विषय इत्यादी जगाचे आहेत असे मानून त्यांचा उपयोग जगाच्या सेवेसाठी करतो आणि स्वतःचा कर्म किंवा विषय यांच्याशी कसलाही संबंध नाही असे समजतो (गीता ५.११). ज्ञानयोगात सत्यासत्यविवेक प्रधान असल्याने, ज्ञानयोगी प्रकृतीचीच गुणांशी क्रिया होत आहेत म्हणजेच शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इत्यादींकडून कर्मे होत आहेत, असे मानतो. त्याचा कर्माशी अत्यंत सूक्ष्म सुद्धा संबंध नाही (गीता ३.२८, ५.८-९).
बहुतेक साधकांचा अनुभव असा आहे की, कल्याणाची तीव्र इच्छा जागृत झाल्यावर कर्म, विषय आणि लोक (कुटुंब) यांबद्दल उदासीनता निर्माण होऊ लागते. पण खरेतर, शरीराशी असलेल्या आत्यंतिक संबंधामुळे ती केवळ सुखसोयीची इच्छा असते, जी साधकाच्या प्रगतीत अडथळा ठरते. साधकांना अनेकदा असे वाटते की, कर्म, विषय आणि लोक यांचे रूप सोडल्यावाचून आध्यात्मिक मार्गावर पुढे जाता येणार नाही. पण प्रत्यक्षात त्यांचे रूप सोडणे आवश्यक नसते; तर त्यांच्याप्रतीची आसक्ती सोडणे आवश्यक असते. सांख्ययोगात तीव्र वैराग्याशिवाय आसक्तीचा त्याग करणे कठीण असते. पण कर्मयोगात वैराग्य नसले तरी, केवळ परोपकारार्थ कर्म केल्याने आसक्ती सहज सुटते.
गीतेने एकांतात साधना करण्याचेही माहात्म्य सांगितले आहे. मात्र, एकांतात सात्त्विक पुरुष साधना-भक्तीत वेळ घालवतो, राजसिक पुरुष कल्पनारंजनात वेळ घालवतो आणि तामसिक पुरुष झोप, आळस आणि दुर्लक्ष यात वेळ घालवून पतन पावतो. म्हणून साधकाची प्रवृत्ती एकांताकडे असली पाहिजे, म्हणजेच त्याची वृत्ती संसारातील कर्मे सोडून आध्यात्मिक कार्यात रमण्याची असावी. पण जे कर्तव्य त्याच्यासमोर येईल, ते तो मन लावून करावे. त्या कर्माशी त्याची आसक्ती नसावी. संगतीतही आसक्ती नसावी, निष्क्रियतेतही आसक्ती नसावी. कोठेही आसक्ती नसली, की साधकाचे कल्याण अतिशय लवकर होते. खरेतर, केवळ शरीराला एकांतात नेणे म्हणजे खरा एकांत, असे समजणे चूक आहे; कारण शरीरही जगाचाच एक भाग आहे. म्हणून शरीराशी असलेला संबंध तोडणे, म्हणजेच त्याबद्दलचा अहंकार आणि ममता नसणे, हाच खरा एकांत होय.
★🔗
