Nie przez niezaczynanie działań człowiek osiąga brak działania; i nie przez samo wyrzeczenie się osiąga doskonałość.

**3.4** Człowiek nie osiąga wolności od działania ani przez powstrzymanie się od czynów, ani przez samo tylko wyrzeczenie się czynów. **Komentarz:** "Człowiek nie osiąga wolności od działania przez powstrzymanie się od czynów" – w Karma Jodze wykonanie działania jest bezwzględnie konieczne. Powodem jest to, że doskonałość w Karma Jodze osiąga się jedynie poprzez wykonywanie czynów z nastawieniem wolnym od pragnień (zob. przypis s. 117). Tę doskonałości nie może osiągnąć osoba, która nie wykonuje działania. Aby uciszyć wrodzony impuls do działania obecny w sercu człowieka, konieczne jest wyrzeczenie się pragnienia i wykonywanie obowiązkowych powinności. Jeśli działania są wykonywane, podczas gdy w sercu kryje się pragnienie, ten impuls nie zostaje wykorzeniony; przeciwnie, wzrasta. Znaczenie słów "osiąga wolność od działania" jest takie, że osoba praktykująca Karma Jogę osiąga stan bezczynności nawet podczas wykonywania działań. Stan, w którym działania człowieka stają się bezdziałaniem, to znaczy przestają być wiążące, nazywa się "naiśkarmją" (wolnością od działania). W czynach wykonanych bez pragnienia moc wydawania owoców jest całkowicie nieobecna, podobnie jak moc ponownego kiełkowania jest całkowicie zniszczona w nasionach, które zostały uprażone lub ugotowane. Dlatego działania osoby wolnej od pragnień pozbawione są mocy, by ponownie wprawić ją w wir narodzin i śmierci. Wyrzeczenie się pragnienia jest możliwe tylko wtedy, gdy wszystkie czyny są wykonywane w służbie innych, a nie dla siebie samego. Powodem jest to, że działanie z natury jest związane ze światem, podczas gdy własna (prawdziwa) natura jest związana z Bogiem. Nie ma żadnego związku między działaniem a Jaźnią. Dlatego, dopóki wykonuje się działania dla siebie, pragnienie nie zostanie porzucone; a dopóki pragnienie nie zostanie porzucone, nie zostanie osiągnięty stan bezdziałania. "Ani nie osiąga doskonałości przez samo tylko wyrzeczenie" – w pierwszej połowie tego wersu Pan stwierdził z perspektywy Karma Jogi, że Karma Jogin nie osiąga wolności od działania bez rozpoczęcia czynów. Teraz, w drugiej połowie wersu, stwierdza z perspektywy Sankhja Jogi, że Sankhja Jogin nie osiąga doskonałości, czyli wolności od działania, jedynie przez wyrzeczenie się działań w ich formie. Aby osiągnąć doskonałość, musi wyrzec się poczucia sprawstwa (egoizmu). Dlatego dla Sankhja Jogina wyrzeczenie się formy działań nie jest pierwszorzędne; pierwszorzędne jest wyrzeczenie się egoizmu. W Sankhja Jodze działania mogą być wykonywane lub nie do pewnego stopnia; ale w Karma Jodze wykonanie działania jest konieczne dla osiągnięcia doskonałości (Gita 6.3). **Istota nauki:** Bhagawadgita uczy człowieka sztuki osiągania najwyższego dobra, będąc zaangażowanym w życie światowe. Jej intencją jest zaangażowanie w obowiązkowe działanie, a nie wycofanie się z niego. Dlatego Pan opowiada się za wykonywaniem działania na obu ścieżkach: Karma Jodze i Jnana Jodze. Naturalne jest, że gdy poszukujący pragnie własnego dobra, zaczyna odczuwać znużenie światowymi działaniami i pragnie je porzucić. Z tego właśnie powodu Ardżuna, znużony działaniem, pyta Pana: Skoro celem obu środków – Karma Jogi i Jnana Jogi – jest zrównoważenie, to dlaczego mówisz o wykonywaniu działania? Dlaczego angażujesz mnie w tak straszliwe działanie jak wojna? Lecz Pan pouczył Ardżunę, by wykonywał działanie w obu rodzajach środków; na przykład w Karma Jodze: "Ustanowiony w Jodze, wykonuj czyny" (Gita 2.48), a w Sankhja Jodze: "Dlatego walcz, o Bharatydo" (Gita 2.18). Dowodzi to, że intencją Pana nie jest wycofanie kogoś z działań w ich formie, lecz raczej zaangażowanie go w nie. Jednakże Pan poucza, by wykonywać działanie dopiero po wyrzeczeniu się jego trujących elementów – pragnienia, poczucia posiadania i przywiązania. Zamiast wyrzekać się formy działań, poszukujący powinien przeciąć swój związek z nimi. Karma Jogin, wykonując działania bezinteresownie, uważa ciało, zmysły, umysł, intelekt, przedmioty itp. za należące do świata i angażuje je w służbę światu, uważając, że sam nie ma z działaniami czy przedmiotami żadnego związku (Gita 5.11). W Jnana Jodze rozróżnienie między rzeczywistym a nierzeczywistym jest najważniejsze. Dlatego Jnana Jogin utrzymuje, że to same guny natury wchodzą w interakcje z gunami; to znaczy, że działania są wykonywane przez ciało, zmysły, umysł, intelekt itd. On sam nie ma z działaniami najmniejszego związku (Gita 3.28, 5.8-9). Doświadczeniem niemal wszystkich poszukujących jest to, że gdy tylko budzi się intensywna tęsknota za dobrem, zaczyna pojawiać się brak zainteresowania działaniami, przedmiotami i ludźmi (rodziną). Lecz w istocie, z powodu zażyłego związku z ciałem, jest to jedynie pragnienie komfortu i wygody, które stanowi przeszkodę w postępie poszukującego. Poszukujący często przechowują uczucie, że tylko przez wyrzeczenie się formy działań, przedmiotów i ludzi mogą posunąć się na ścieżce duchowej. Lecz w rzeczywistości nie jest konieczne wyrzekanie się ich formy; raczej niezbędne jest wyrzeczenie się przywiązania do nich. W Sankhja Jodze, bez intensywnego wyrzeczenia, porzucenie przywiązania jest trudne. Ale w Karma Jodze, nawet jeśli brakuje wyrzeczenia, przywiązanie łatwo się porzuca po prostu przez wykonywanie działań dla innych. Gita uhonorowała także praktykę dyscypliny duchowej w odosobnieniu. Jednakże w odosobnieniu osoba sattwiczna spędza czas na praktyce duchowej i oddaniu, osoba radżasowa spędza czas na wyobrażeniach i fantazjach, a osoba tamasowa spędza czas na śnie, lenistwie i zaniedbaniu, co prowadzi do upadku. Dlatego inklinacja poszukującego powinna rzeczywiście być ku odosobnieniu, to znaczy jego skłonność powinna być do wyrzeczenia się światowych działań i zaangażowania w pracę duchową. Lecz jakakolwiek powinność staje przed nim, powinien wykonać ją pilnie. Nie powinien mieć do tego działania żadnego przywiązania. Przywiązanie nie powinno być ani do interakcji społecznej, ani do bezczynności. Gdzie nie ma przywiązania, tam poszukujący osiąga dobro bardzo szybko. W istocie, błędem jest uważanie samego tylko zabrania ciała w odosobnienie za prawdziwe odosobnienie; ponieważ samo ciało jest częścią świata. Dlatego przecięcie związku z ciałem, to znaczy brak egoizmu i poczucia posiadania względem niego, jest prawdziwym odosobnieniem.