હે જનાર્દન! અમે સાંભળ્યું છે કે જે મનુષ્યોના કુળધર્મો નાશ પામ્યા છે, તેમને અનિશ્ચિત સમય સુધી નરકમાં વાસ થાય છે.

શ્લોક ૧.૪૪: હે જનાર્દન! અમે સાંભળ્યું છે કે જેમના કુળના ધાર્મિક રિવાજો નાશ પામે છે, તેવા મનુષ્યોનો નિશ્ચિતપણે લાંબા સમય સુધી નરકમાં વાસ થાય છે. શબ્દાર્થ: ઉત્સન્નકુલધર્માણામ્ - જેમના કુળના ધર્મો નષ્ટ થઈ ગયા છે; મનુષ્યાણામ્ - તેવા મનુષ્યોનો; જનાર્દન - હે જનાર્દન (કૃષ્ણ); નરકે - નરકમાં; અનિયતમ્ - અનિશ્ચિત સમય માટે; વાસઃ - નિવાસ; ભવતિ - થાય છે; ઇતિ - આ પ્રમાણે; અનુશુશ્રુમ - અમે સાંભળ્યું છે.

**૧.૪૪.** હે જનાર્દન! કુટુંબધર્મોનો નાશ થયેલા પુરુષો ઘણા કાળ સુધી નરકમાં વાસ કરે છે, એમ આપણે પરંપરાથી સાંભળ્યું છે. **ટીકા:** 'જેમના કુટુંબધર્મોનો નાશ થયો છે... અમે સાંભળ્યું છે' – પ્રભુએ મનુષ્યને વિવેકબુદ્ધિ અને નવાં કર્મો કરવાની અધિકારશક્તિ આપી છે. એટલે, તે કર્મ કરે કે ન કરે, ઉત્તમ કર્મ કરે કે અધમ, એની તેને સ્વતંત્રતા છે. તેથી તેને સદાય સાવધાની અને વિચારપૂર્વક પોતાનો ધર્મ બજાવવો જોઈએ. પરંતુ, ઇંદ્રિયસુખાદિના આકર્ષણથી મોહિત થઈને, મનુષ્ય પોતાની વિવેકબુદ્ધિને અવગણે છે અને રાગ-દ્વેષના વશીભૂત થઈ જાય છે. પરિણામે, તેની વર્તણૂક શાસ્ત્રવિધિ અને કુટુંબ પરંપરાઓની વિરુદ્ધ જવા લાગે છે. એના લીધે, આ લોકમાં તેની નિંદા, અપમાન અને તિરસ્કાર થાય છે, અને પરલોકમાં તે દુર્ગતિને પામી નરકને પ્રાપ્ત થાય છે. પોતાના પાપોના કારણે, તેને ઘણા લાંબા સમય સુધી નરકોની યાતના ભોગવવી પડે છે. આમ, અમારા પરંપરાગત મહાજનો અને આચાર્યો પાસેથી અમે સાંભળ્યું છે. 'પુરુષો' શબ્દમાં કુટુંબનો નાશ કરનારા તથા તેમના કુટુંબના બધા જ પુરુષો સમાવિષ્ટ છે. એટલે કે, જેઓ પહેલાં ગયા (પિતૃઓ), તેઓ પોતે અને જેઓ હજુ આવનારા (વંશ), એ સૌનો સમાવેશ થાય છે. **સંધાન:** યુદ્થના પરિણામે આવી આપત્તિઓની શૃંખલાનું આ વર્ણન સાંભળીને અર્જુન પર પોતે શો પ્રભાવ પડ્યો? આની સમજ આગળના શ્લોકમાં આપવામાં આવી છે.