हे जनार्दना! ज्यांचे कुलधर्म नष्ट झाले आहेत, त्या माणसांचे अनियत काळ नरकात वास होते असे आम्ही ऐकले आहे.

श्लोक १.४४: हे जनार्दना, ज्यांच्या कुळातील धार्मिक आचरण नष्ट झाले आहे, अशा मनुष्यांचा अनिश्चित काळापर्यंत नरकात वास होतो, असे आम्ही ऐकले आहे. शब्दार्थ: उत्सन्नकुलधर्माणाम् - ज्यांचे कुलधर्म नष्ट झाले आहेत; मनुष्याणाम् - अशा मनुष्यांचा; जनार्दन - हे जनार्दना (कृष्ण); नरके - नरकात; अनियतम् - अनिश्चित काळासाठी; वासः - निवास; भवति - होतो; इति - असे; अनुशुश्रुम - आम्ही ऐकले आहे.

**१.४४.** हे जनार्दना! ज्या पुरुषांचे कुलधर्म नष्ट होतात, ते पुरुष नरकात दीर्घकाळ निवास करतात, असे आम्ही परंपरेने ऐकले आहे. **टीका:** 'ज्यांचे कुलधर्म नष्ट होतात... आम्ही ऐकले आहे' – परमेश्वराने मनुष्याला विवेकबुद्धी आणि नवीन कर्मे करण्याचा अधिकार दिला आहे. म्हणून, तो कर्म करण्याचा किंवा न करण्याचा, श्रेष्ठ किंवा निकृष्ट कर्म करण्याचा मुक्त आहे. त्यामुळे, त्याने नेहमी सावध विवेक आणि विचारपूर्वक आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. परंतु, विषयसुखाच्या आकर्षणामुळे मनुष्य आपला विवेक दुर्लक्षित करतो आणि रागद्वेषाच्या गुलामगिरीत सापडतो. परिणामी, त्याचे आचरण शास्त्रविधी आणि कुलपरंपरांच्या विरुद्ध जाऊ लागते. याचा परिणाम म्हणून, इहलोकी त्याला निंदा, अनादर आणि उपहास सहन करावा लागतो आणि परलोकी त्याची दुर्गती होऊन तो नरकाला प्राप्त होतो. आपल्या पापांमुळे त्याला अतिशय दीर्घकाळ नरकांची यातना भोगावी लागते. असे आमच्या परंपरेतील महान गुरुजन आणि आचार्य यांनी सांगितले आहे, असे आम्ही ऐकले आहे. 'पुरुष' या शब्दात कुलनाश करणारे आणि त्यांच्या कुळातील सर्व पुरुष यांचा अंतर्भाव होतो. म्हणजेच, यात पूर्वज (पितर), स्वतः आणि भविष्यातील संतती (वंशज) या सर्वांचा समावेश आहे. **संदर्भ:** युद्धामुळे होणाऱ्या दुःखांच्या या साखळीचे वर्णन ऐकून अर्जुनावर काय परिणाम झाला? हे पुढील श्लोकात स्पष्ट केले आहे.