સંજય બોલ્યા: આ રીતે કરુણા અને શોકથી વ્યાકુળ, આંસુથી ભરેલી આંખોવાળા અને વ્યગ્ર થયેલા અર્જુનને મધુસૂદન (કૃષ્ણ)એ આ વાક્યો કહ્યા.

**શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા: અધ્યાય ૨, શ્લોક ૧** **સંજય બોલ્યા:** આ પ્રકારે શોકાતુર, કાયરતાથી ગ્રસ્ત અને આંસુથી અવરધ થયેલી દૃષ્ટિવાળા અર્જુનને ભગવાન મધુસૂદને (આગળ કહેવાના) આ વચનો કહ્યાં. **ટીકા:** 'આમ કરુણાથી ગ્રસ્ત થયેલા' – રથમાં બિરાજેલા અર્જુન પોતાના સારથીરૂપે વિરાજમાન ભગવાનને આજ્ઞા આપે છે કે, "હે અચ્યુત! મારા રથને બે સેનાઓ વચ્ચે લઈ જાઓ, જેથી હું જોઈ શકું કે આ યુદ્ધમાં મારી સાથે લડવા કોણ તૈયાર છે?" એટલે કે, મારા જેવા વીરની સાથે લડવા આવનારા યોદ્ધાઓમાં કેટલી હિંમત છે? મૃત્યુ સામે જોઈને પણ મારી સાથે યુદ્ધ કરવાની તેઓને હિંમત ક્યાંથી આવી? એ જ અર્જુન, જેને યુદ્ધ માટે એવો ઉત્સાહ અને પરાક્રમ હતો, તે જ અર્જુન બન્ને સેનામાં સગાં-સંબંધીઓને જોઈ, તેમના મરણના ભયથી એટલો શોકાતુર અને મોહગ્રસ્ત થઈ ગયો કે, તેનું શરીર નિર્બળ પડી રહ્યું છે, મોં સુકાઈ રહ્યું છે, શરીર કંપારી આવે છે, રોમાચ થઈ રહ્યા છે, ધનુષ્ય હાથમાંથી સરકી રહ્યું છે, ત્વચા બળી રહી છે, ઊભા રહેવાની પણ શક્તિ રહી નથી અને મન વિચલિત થઈ ગયું છે. એક તરફ અર્જુનનો સ્વભાવ 'ન ભીરુતા, ન પલાયન' અને બીજી તરફ અહીં કાયરતા અને શોકના દોષથી પીડિત અર્જુન રથની મધ્યમાં બેસી ગયો છે! આ જ ભાવનાને સંજય મહાશય ઉપરોક્ત વચનો દ્વારા અત્યંત આશ્ચર્ય સાથે વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. પ્રથમ અધ્યાયના અઠ્ઠાવીસમા શ્લોકમાં પણ સંજયે અર્જુન માટે 'અતિકૃપયા પરિયાવિષ્ટ:' એવા શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. 'જેની આંખો વ્યાકુળ અને આંસુથી ભરપૂર હતી' – અર્જુન જેવા મહાવીરમાં પણ કુટુંબીય મોહ પ્રબળ થયો અને આંખોમાં આંસુઓ છલકાઈ રહ્યાં! એટલાં બધાં આંસુઓ ઊભરાયાં કે તેનાથી આંખે યોગ્ય રીતે દેખાતું પણ નથી. 'શોકાતુરને મધુસૂદને આ વાણી કહી' – આ પ્રકારે કાયરતાના કારણે શોકાતુર થયેલા અર્જુનને ભગવાન મધુસૂદને આ (બીજા અને ત્રીજા શ્લોકમાં કહેવાનાં) વચનો કહ્યાં. અહીં માત્ર 'શોકાતુરને કહ્યું' એમ કહેવાય તો પણ ચાલે; 'આ વાણી' કહેવાની જરૂર નહોતી; કારણ કે 'કહ્યું' એ ક્રિયાપદમાં જ 'વાણી' શબ્દનો અર્થ સમાયેલો છે. છતાં 'વાણી' શબ્દનો પ્રયોગ કરવાનો હેતુ એ છે કે ભગવાનનું આ ઉચ્ચારણ, આ ઉપદેશ અત્યંત અસાધારણ છે. તે ધર્મના વેશમાં અર્જુન પર છાયેલા કર્તવ્યત્યાગના અધર્મ પર સીધો પ્રહાર છે. તે અર્જુનના યુદ્ધમાંથી પાછા હઠવાના નિર્ણયમાં ખળભળાટ ઊભો કરનારું છે. તે અર્જુનને તેની ભૂલનું ભાન કરાવનારું અને તેના કલ્યાણ માટેની જિજ્ઞાસા જાગ્રત કરનારું છે. આ જ ગંભીર ઉપદેશના પ્રભાવથી અર્જુન ભગવાનની શિષ્યત્વ સ્વીકારે છે અને તેમની શરણાગતિ લે છે (૨.૭). સંજયે 'મધુસૂદન' શબ્દ વાપર્યો છે તેનો આશય એ છે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ મધુ નામના અસુરના સંહારક છે, એટલે કે દુર્વૃત્તિવાળાઓના નાશકર્તા છે. તેથી દુર્યોધનાદિ જેવા દુર્વૃત્તિવાળાઓનો નાશ કર્યા વિના તેમને ચેન પડવાનું નથી. **સંબંધ:** અર્જુનને ભગવાને કયા વચનો કહ્યાં – એ આગળના બે શ્લોકમાં કહ્યું છે.