సంజయుడు చెప్పాడు: ఈ విధంగా దయ మరియు విషాదంతో ఆవేశం చెంది, కన్నీటితో నిండిన కళ్ళు కలిగి, చలించిపోయిన అతనికి (అర్జునుడికి) మధుసూదనుడు (కృష్ణుడు) ఈ మాటలను చెప్పాడు.

**సంజయుడు చెప్పెను:** ఇట్లు దైన్యముచేత గలఁగి, శోకించుచు, కన్నీటితో దృష్టి మరుగుపడియున్న అర్జునునితో శ్రీమధుసూదనుఁడు ఈ (ముందు వచ్చెడి) మాటలను పలికెను. **వ్యాఖ్య:** 'ఇట్లు దయచేత గలఁగినవానితో' — రథమునఁ గూర్చున్న అర్జునుఁడు, తన సారథిగా ఉన్న ప్రభువునకు ఈ ఆజ్ఞ నిచ్చుచున్నాడు: "హే అచ్యుత! నా రథమును రెండు సేనల మధ్య నిల్పుము, ఈ యుద్ధమున నాతో పోరాడఁగలవారెవరో చూడఁగలను." అనగా, నా వంటి వీరునితో పోరాడుటకు ఎవరికి ధైర్యము వచ్చినది? మరణము ముఖముపై నిల్చియుండఁగా కూడ నన్ను ఎదిరించుటకు వారు ఎట్లు ధైర్యము పొందిరి? అట్టి యుద్ధోత్సాహము, పరాక్రమము కలిగిన అర్జునుఁడే, ఇరుసేనలలో తన బంధువులను చూచి, వారి మరణభయముచేత మోహావిష్టుడై, ఇంత దుఃఖాక్రాంతుడైనాడు. అతని శరీరము బలహీనమగుచున్నది, నోరు ఎండిపోవుచున్నది, దేహము వడఁకుచున్నది, రోమాంచము కలుగుచున్నది, ధనుస్సు చేతినుండి జారిపోవుచున్నది, త్వక్కు మండుచున్నది, నిల్చియుండుటకు కూడ బలము లేకున్నది, మనస్సు మైమరచియున్నది. ఒకపక్క అర్జునుని స్వభావసిద్ధమైన 'భీరుత్వము లేనిది, పలాయనము లేనిది' అను గుణము; మరియొకపక్క, భీరుత్వము, శోకము అను దోషముచే పీడితుడై, రథమధ్యమున కూర్చున్న ఈ అర్జునుఁడు! గాఢాశ్చర్యముతో సంజయుఁడు ఈ భావమునే పై వాక్యముల ద్వారా వ్యక్తపరుచుచున్నాడు. మొదటి అధ్యాయమున ఇరువదియెనిమిదవ శ్లోకములో కూడ సంజయుఁడు అర్జునుని కొరకు 'గాఢకరుణచే గలఁగినవాడు' అను పదములనే ఉపయోగించెను. 'దుఃఖించుచు, కన్నీటితో నిండిన కన్నులు కలవాడు' — అర్జునుఁడు వంటి మహావీరుని ఎదుట కూడ కుటుంబమోహము విజయమంది, కన్నుల నీరు నిండినది! ఎంతో నీరు పొంగివచ్చుటచే కళ్ళతో సరిగా చూడలేకున్నాడు. 'అట్టి దుఃఖితునితో మధుసూదనుఁడు ఈ వాక్యమును పలికెను' — ఇట్లు భీరుత్వము వలన దుఃఖించుచున్న అర్జునునితో శ్రీమధుసూదనుఁడు ఈ (రెండు, మూడు శ్లోకములలో చెప్పబడెడి) మాటలను పలికెను. ఇచ్చట, కేవలము 'దుఃఖితునితో పలికెను' అని చెప్పినచో సరిపోవును; 'ఈ వాక్యమును' అని చెప్పవలసిన అవసరము లేదు; ఎందుకనగా 'పలికెను' అను క్రియయందే 'వాక్యము' అనే అర్థము ఇమిడియే యుండును. అయినను 'వాక్యము' అను పద ప్రయోగము యొక్క ప్రయోజనము ఏమనగా, ఈ ఉపదేశము, ఈ ప్రభువు యొక్క ప్రవచనము, అత్యంత అసాధారణమైనది. ధర్మమనే ముసుగులో అర్జునునిపై ఆవరించిన కర్తవ్యత్యాగ దోషమునకు ఇది ప్రత్యక్ష ప్రహారము. అర్జునుని యుద్ధత్యాగ నిశ్చయమును చలింపజేయునది. అర్జునునికి తన దోషమును తెలియజేసి, తన శ్రేయస్సు కొరకు జిజ్ఞాసను ఉద్భవింపజేయునది. ఈ గంభీరోపదేశ ప్రభావముచేతనే అర్జునుఁడు ప్రభువునకు శిష్యత్వము స్వీకరించి ఆశ్రయించెను (2.7). సంజయుఁడు 'మధుసూదనుఁడు' అను పదమును ఉపయోగించుట యొక్క సూచన ఏమనగా, శ్రీకృష్ణప్రభువు మధు అను రాక్షసుని సంహరించినవాడు, అనగా దుర్జన స్వభావులను నాశనము చేయువాడు. కావున దుర్యోధనాది దుర్జన స్వభావుల నాశనము చేయకుండ ఆయన నిల్చియుండడు. **సంధి:** అర్జునునితో ప్రభువు ఏ మాటలను పలికెను — అది తరువాతి రెండు శ్లోకములలో చెప్పబడును.