អរជុនបានពោលថា៖ ឱជនារទនៈ! ប្រសិនបើទ្រង់យល់ឃើញថា ប្រាជ្ញាប្រសើរជាងកម្ម ឱកេសវៈ! ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ប្រើខ្ញុំឱ្យធ្វើកម្មដ៏គួរឱ្យខ្លាចនេះ?

អរជុនបាននិយាយថា៖ ឱ ជនាដាណា បើលោកគិតថាចំណេះដឹងប្រសើរជាងសកម្មភាព នោះឱ កេសាវ៉ា ហេតុអ្វីបានជាលោកបង្ខំឱ្យខ្ញុំចូលរួមក្នុងសកម្មភាពដ៏គួរឱ្យខ្លាចនេះ? អត្ថន័យពាក្យ៖ ज्यायसी - ប្រសើរជាង, चेत् - បើ, कर्मणः - ជាងសកម្មភាព, ते - ដោយលោក, मता - គិតថា, बुद्धिः - ចំណេះដឹង, जनार्दन - ឱ ជនាដាណា, तत् - នោះ, किम् - ហេតុអ្វី, कर्मणि - ក្នុងសកម្មភាព, घोरे - គួរឱ្យខ្លាច, माम् - ខ្ញុំ, नियोजयसि - បង្ខំឱ្យចូលរួម, केशव - ឱ កេសាវ៉ា។ ការអត្ថាធិប្បាយរបស់ស្វាមី ស៊ីវ៉ាណាន់ដា៖ នៅក្នុងខទី ៤៩ ៥០ និង ៥១ នៃជំពូកទី ២ ព្រះគ្រឹស្នាបានសរសើរយ៉ាងខ្លាំងអំពី ប៊ូឌី យូហ្គា។ ទ្រង់បានសុំឱ្យអរជុនប្រយុទ្ធម្តងទៀត។ នោះហើយជាមូលហេតុដែលអរជុនមានការភាន់ច្រឡំនៅពេលនេះ។

**ពាក្យពេចន៍ដែលត្រូវបកប្រែ៖** អរជុនបានសួរថា ឱជនារធៈ! ប្រសិនបើអ្នកចាត់ទុកពុទ្ធិ (ចំណេះដឹង) ប្រសើរជាងកម្ម នោះហេតុអ្វី ឱកេសវៈ អ្នកបញ្ជាខ្ញុំឱ្យធ្វើសកម្មភាពដ៏ឃោរឃៅ? ដោយពាក្យសំដីរបស់អ្នកដែលហាក់ដូចជាផ្ទុយគ្នា អ្នកកំពុងធ្វើឱ្យវិចារណញ្ញាណរបស់ខ្ញុំវង្វេងស្មារតី។ ដូច្នេះ សូមអ្នកកាត់សេចក្តី និងប្រាប់ខ្ញុំនូវរបស់តែមួយដែលធ្វើឱ្យខ្ញុំអាចទៅដល់ភាពល្អឧត្តមបាន។ **ការបកស្រាយ៖** តាមរយៈពាក្យថា 'ជនារធៈ' អរជុនហាក់ដូចជាចង់បញ្ចេញអារម្មណ៍នេះថា ឱព្រះក្រឹស្ណ! អ្នកជាអ្នកបំពេញបណ្ដាំងរបស់មនុស្សទាំងអស់ ដូច្នេះអ្នកពិតជានឹងបំពេញបណ្ដាំងរបស់ខ្ញុំផងដែរ។ 'ប្រសិនបើអ្នកចាត់ទុកចំណេះដឹងប្រសើរជាងសកម្មភាព... ហេតុអ្វីអ្នកបញ្ជាខ្ញុំ ឱកេសវៈ?' — មានភាពទន់ខ្សោយមួយនៅក្នុងចិត្តមនុស្ស គឺនៅពេលសួរសំណួរ វាចង់បានចម្លើយពីអ្នកនិយាយដើម្បីគាំទ្រទស្សនៈ ឬលទ្ធិរបស់ខ្លួនឯង។ នេះត្រូវបានគេហៅថាភាពទន់ខ្សោយ ពីព្រោះការសម្រេចចិត្តធ្វើតាមការណែនាំរបស់អ្នកនិយាយ ទោះវាពេញចិត្ត ឬផ្ទុយស្រឡះទាំងស្រុង គឺជាភាពក្លាហានពិតប្រាកដ រីឯអ្វីៗទាំងអស់ផ្សេងទៀតគ្រាន់តែជាភាពទន់ខ្សោយ ឬកោតខ្លាចប៉ុណ្ណោះ។ ដោយសារភាពទន់ខ្សោយនេះ មនុស្សម្នាក់ពិបាកនឹងទ្រាំទ្រនឹងភាពលំបាក។ នៅពេលគាត់មិនអាចទ្រាំទ្រនឹងភាពលំបាកបាន គាត់ស្លៀកពាក់សំលៀកបំពាក់នៃភាពល្អ មានន័យថា ក្រោមរូបរាងនៃភាពល្អ ភាពអាក្រក់បានមកដល់។ ភាពអាក្រក់ដែលមកក្រោមរូបរាងនៃភាពល្អ ពិបាកណាស់ក្នុងការលះបង់។ នៅទីនេះ ក្នុងអរជុន ភាពអាក្រក់នៃការលះបង់ករណីយកិច្ចបានមកដល់ក្រោមរូបរាងនៃភាពល្អនៃការលះបង់អំពើហិង្សា។ ដូច្នេះ គាត់កំពុងចាត់ទុកចំណេះដឹងថាប្រសើរជាងសកម្មភាពដែលជាករណីយកិច្ច។ សម្រាប់ហេតុផលនេះ គាត់សួរនៅទីនេះថា៖ ប្រសិនបើអ្នកចាត់ទុកចំណេះដឹងប្រសើរជាងកម្ម នោះហេតុអ្វីអ្នកបញ្ជាខ្ញុំឱ្យធ្វើសកម្មភាពដ៏ឃោរឃៅដូចជាសង្គ្រាម? នៅក្នុងខទី៣៩នៃជំពូកទី២ ព្រះអាទិត្យ ដោយពាក្យថា 'ពុទ្ធិរយោគៈ' បានតែងតែនិយាយអំពីសមភាព (សមតា) ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែអរជុនបានយល់ថាជាចំណេះដឹង។ ដូច្នេះ គាត់និយាយទៅកាន់ព្រះអាទិត្យថា៖ ឱជនារធៈ! ពីមុនអ្នកបាននិយាយថា 'ខ្ញុំបានពន្យល់ពុទ្ធិនេះនៅក្នុងសាខ្យៈ ឥឡូវសូមស្តាប់វានៅក្នុងបរិបទរបស់យោគៈ។ ដោយមានពុទ្ធិនេះ អ្នកនឹងរំលាងចោលនូវចំណងនៃសកម្មភាព។' ប៉ុន្តែចំណងនៃសកម្មភាពត្រូវបានរំលាងចោលនៅពេលដែលមានចំណេះដឹងប៉ុណ្ណោះ។ អ្នកក៏បាននិយាយផងដែរថា 'សកម្មភាពគឺទន់ខ្សោយជាងយោគៈនៃបញ្ញា (ពុទ្ធិយោគៈ) ណាស់' (២.៤៩)។ ប្រសិនបើ តាមទស្សនៈរបស់អ្នក ចំណេះដឹងគឺប្រសើរ និងល្អជាងសកម្មភាព នោះអ្នកមិនគួរបញ្ជាខ្ញុំឱ្យធ្វើសកម្មភាពណាមួយទេ សូម្បីតែសកម្មភាពដែលព្រាហ្មណ៍បានបញ្ជាក់ដូចជាយញ្ញ ទាន និងតបៈ ប៉ុន្តែត្រូវបញ្ជាខ្ញុំឱ្យធ្វើតែក្នុងចំណេះដឹងប៉ុណ្ណោះ។ ផ្ទុយទៅវិញ ហេតុអ្វីអ្នកកំពុងបញ្ជាខ្ញុំឱ្យធ្វើសកម្មភាពដ៏ឃោរឃៅបំផុតដូចជាសង្គ្រាម ដែលត្រូវសម្លាប់មនុស្សពេញមួយថ្ងៃ? ពីមុន ចិត្តរបស់អរជុនពេញទៅដោយចំហាយទុក្ខសម្រាប់ការប្រយុទ្ធ ហើយនៅក្នុងភាពចូលចិត្តនោះ គាត់បានប្រាប់ព្រះអាទិត្យថា 'ឱអច្យុត! សូមដាក់រថរបស់ខ្ញុំនៅចន្លោះកងទ័ពទាំងពីរ ដើម្បីឱ្យខ្ញុំអាចមើលឃើញពួកដែលបានប្រមូលផ្តុំនៅទីនេះដែលខ្ញុំត្រូវតែប្រយុទ្ធជាមួយ។' ប៉ុន្តែនៅពេលព្រះអាទិត្យដាក់រថនៅចន្លោះកងទ័ពទាំងពីរ នៅពីមុខភីស្ម និងទ្រណៈ ព្រមទាំងស្តេចផ្សេងៗទៀត ហើយបានមានបន្ទូលថា 'សូមមើលពួកកុរុទាំងនេះ' ភាពជាប់ទាក់ទងគ្រួសាររបស់អរជុនត្រូវបានភ្ញាក់ផ្អើល។ ជាមួយនឹងការភ្ញាក់ផ្អើលនៃភាពជាប់ទាក់ទង ទំនោរចិត្តរបស់គាត់បានងាកចេញពីសង្គ្រាម ពីសកម្មភាព ហើយងាកទៅរកចំណេះដឹង ពីព្រោះនៅក្នុងចំណេះដឹង មនុស្សម្នាក់មិនចាំបាច់ធ្វើសកម្មភាពដ៏ឃោរឃៅដូចជាសង្គ្រាមទេ។ ដូច្នេះ អរជុននិយាយថា៖ ហេតុអ្វីអ្នកបញ្ជាខ្ញុំឱ្យធ្វើសកម្មភាពដ៏ឃោរឃៅ? នៅទីនេះ ពាក្យថា 'ពុទ្ធិៈ' ត្រូវបានយកជាអត្ថន័យថា 'ចំណេះដឹង'។ ប្រសិនបើពាក្យថា 'ពុទ្ធិៈ' នៅទីនេះត្រូវបានយកជាអត្ថន័យថា 'សមភាព' (សមតា) នោះការចោទប្រកាន់នៃពាក្យសំដីផ្ទុយគ្នានឹងមិនអាចបង្កើតបានទេ។ ហេតុផលគឺថា នៅក្នុងខទី៤៨នៃជំពូកទី២ ព្រះអាទិត្យបានបញ្ជាអរជុនឱ្យធ្វើសកម្មភាពខណៈដែលបានបង្កើតខ្លួននៅក្នុងយោគៈ (សមភាព)។ ការចោទប្រកាន់នៃពាក្យសំដីផ្ទុយគ្នានឹងមានសុពលភាពតែនៅពេលដែល នៅក្នុងការយល់ដឹងរបស់អរជុន មានរបស់ពីរផ្សេងគ្នា ហើយតែនៅពេលនោះទេ សំណួរនេះនឹងកើតឡើង៖ ប្រសិនបើ តាមទស្សនៈរបស់អ្នក ចំណេះដឹងគឺប្រសើរជាងសកម្មភាព នោះហេតុអ្វីអ្នកបញ្ជាខ្ញុំឱ្យធ្វើសកម្មភាពដ៏ឃោរឃៅ? ទីពីរ នៅក្នុងចម្លើយរបស់ទ្រង់ចំពោះសំណួររបស់អរជុននៅខាងមុខ ព្រះអាទិត្យបាននិយាយអំពីផ្លូវពីរនៃភាពឋិតថេរ — ភាពឋិតថេរនៃអ្នកប្រាជ្ញតាមរយៈយោគៈនៃចំណេះដឹង និងភាពឋិតថេរនៃយោគីតាមរយៈយោគៈនៃសកម្មភាព។ នេះក៏ធ្វើឱ្យវាសមហេតុផលក្នុងការយកអត្ថន័យនៃពាក្យ 'ពុទ្ធិៈ' ក្នុងសំណួររបស់អរជុនថាជា 'ចំណេះដឹង' ផងដែរ។ អ្នកស្វែងរកណាម្នាក់អាចទទួលបានចម្លើយត្រឹមត្រូវចំពោះសំណួររបស់គាត់ តែតាមរយៈការសួរដោយការគោរពប៉ុណ្ណោះ។ វាមិនអាចទទួលបានចម្លើយត្រឹមត្រូវដោយការលើកឡើងនូវអំពើជំទាស់ជាមួយនឹងចិត្តសង្ស័យបានទេ។ អរជុនមានសទ្ធាពេញលេញចំពោះព្រះអាទិត្យ ដូច្នេះអារម្មណ៍ដែលបង្ហាញដោយសំណួរខាងលើគឺថា ប្រសិនបើព្រះអាទិត្យបញ្ជា អរជុនអាចចូលរួមសកម្មភាពដ៏ឃោរឃៅដូចជាសង្គ្រាមសម្រាប់សុភមង្គលរបស់គាត់បាន។ 'ដោយពាក្យសំដីរបស់អ្នកដែលហាក់ដូចជាផ្ទុយគ្នា អ្នកកំពុងធ្វើឱ្យវិចារណញ្ញាណរបស់ខ្ញុំវង្វេងស្មារតី' — អារម្មណ៍នៅក្នុងពាក្យទាំងនេះរបស់អរជុនគឺ៖ ពេលខ្លះអ្នកនិយាយថា 'ចូរធ្វើសកម្មភាព' — 'កុរុកម៌ាណិ' (២.៤៨) ហើយពេលខ្លះអ្នកនិយាយថា 'ចូរយកជំរកក្នុងបញ្ញា' — 'ពុទ្ធោឝរណំ អន្វិច្ឆ' (២.៤៩)។ ដោយពាក្យសំដីចម្រុះហាក់ដូចនេះរបស់អ្នក វិចារណញ្ញាណរបស់ខ្ញុំកំពុងក្លាយជាវង្វេងស្មារតី មានន័យថាខ្ញុំមិនអាចយល់ច្បាស់បានថាតើខ្ញុំគួរធ្វើសកម្មភាព ឬយកជំរកក្នុងចំណេះដឹង។ នៅទីនេះ ការប្រើពាក្យ 'ឥវ' (ហាក់ដូចជា) ពីរដង បង្ហាញពីសទ្ធារបស់អរជុនចំពោះព្រះអាទិត្យ។ ដោយសារសទ្ធានេះ អរជុនទទួលយកពាក្យរបស់ព្រះអាទិត្យថាត្រឹមត្រូវ ហើយក៏យល់ដែរថាព្រះអាទិត្យមិនកំពុងធ្វើឱ្យវិចារណញ្ញាណរបស់គាត់វង្វេងស្មារតីនោះទេ។ ប៉ុន្តែដោយសារគាត់មិនយល់ពាក្យរបស់ព្រះអាទិត្យយ៉ាងច្បាស់លាស់ ពាក្យសំដីរបស់ទ្រង់ហាក់ដូចជាផ្ទុយគ្នាចំពោះគាត់ ហើយវាហាក់ដូចជាទ្រង់កំពុងធ្វើឱ្យវិចារណញ្ញាណរបស់គាត់វង្វេងស្មារតីដោយពាក្យសំដីរបស់ទ្រង់។ ប្រសិនបើព្រះអាទិត្យកំពុងធ្វើឱ្យវិចារណញ្ញាណរបស់អរជុនវង្វេងស្មារតី នោះតើអ្នកណានឹងយកភាពវង្វេងស្មារតីរបស់អរជុនចេញ? 'ដូច្នេះ សូមអ្នកកាត់សេចក្តី និងប្រាប់ខ្ញុំនូវរបស់តែមួយដែលធ្វើឱ្យខ្ញុំអាចទៅដល់ភាពល្អឧត្តមបាន' — សូមកាត់សេចក្តីរវាងតើសុភមង្គលរបស់ខ្ញុំនឹងមកពីការធ្វើសកម្មភាព ឬពីចំណេះដឹង ហើយប្រាប់ខ្ញុំនូវរបស់តែមួយសម្រាប់ខ្ញុំដែលធ្វើឱ្យខ្ញុំអាចទៅដល់សុភមង្គលបាន។ ខ្ញុំបាននិយាយពីមុនដែរថា 'សូមប្រាប់ខ្ញុំនូវអ្វីដែលជាការល្អដ៏ពិតប្រាកដសម្រាប់ខ្ញុំ' — 'យច្ឆ្រេយៈស្យាន់ និឝ្ចិតំ ព្រូហិ តន្មេ' (២.៧) ហើយឥឡូវនេះខ្ញុំកំពុងនិយាយដូចគ្នា។ **ការតភ្ជាប់៖** នៅក្នុងខបីបន្ទាប់ (ទី៣ ទី៤ និងទី៥) ព្រះអាទិត្យនឹងឆ្លើយតបទៅនឹងពាក្យរបស់អរជុនដែលថា 'ដោយពាក្យសំដីរបស់អ្នកដែលហាក់ដូចជាផ្ទុយគ្នា'។