**अर्जुनले भने:** हे जनार्दन! यदि तपाईं बुद्धि (ज्ञान)लाई कर्मभन्दा श्रेष्ठ मान्नुहुन्छ भने, हे केशव, तपाईं मलाई यस्तो भयङ्कर कर्ममा किन लगाउनुहुन्छ? तपाईंका यी परस्पर विरोधी जस्ता कथनहरूले मेरो बुद्धिलाई भ्रममा पारिदिएको छ। अतः, निर्णय गरी त्यो एक कुरा मलाई भनिदिनुहोस् जसद्वारा म परम कल्याण प्राप्त गर्न सकूँ।
**टिप्पणी:** 'जनार्दन' शब्दद्वारा अर्जुनले यो भाव प्रकट गरेको देखिन्छ: हे श्रीकृष्ण! तपाईं सबैको कामना पूरा गर्ने हुनुहुन्छ; अतः, मेरो कामना पनि अवश्य पूरा गर्नुहुनेछ।
'यदि ज्ञानलाई कर्मभन्दा श्रेष्ठ मान्नुहुन्छ भने... हे केशव, मलाई किन लगाउनुहुन्छ?' — मानव हृदयमा एउटा दुर्बलता हुन्छ कि प्रश्न गर्दा उसले आफ्नो मत वा सिद्धान्तलाई समर्थन गर्ने गरी वक्ताको उत्तर चाहन्छ। यसलाई दुर्बलता भनिएको छ किनभने वक्ताको आदेश मन परोस् वा नपरोस्, पालन गर्ने दृढ संकल्प नै वास्तविक वीरता हो; बाँकी सबै मात्र दुर्बलता वा कायरता हो। यसै दुर्बलताका कारण मानिसले विपत्ति सहन गर्न गाह्रो पाउँछ। जब उसले विपत्ति सहन सक्दैन, तब उसले सत्कर्मको ढोंग लगाउँछ, अर्थात् साधुत्वको भेषमा दुष्टता आइपुग्छ। साधुत्वको भेषमा आएको दुष्टता त्याग्न धेरै गाह्रो हुन्छ। यहाँ अर्जुनमा, हिंसा त्याग्ने साधुत्वको आवरणमा कर्तव्य त्याग्ने दुष्टता आइपुगेको छ। त्यसैले उनले ज्ञानलाई नित्यकर्मभन्दा श्रेष्ठ मानिरहेका छन्। यसै कारण उनले यहाँ सोधेका छन्: यदि तपाईं ज्ञानलाई कर्मभन्दा श्रेष्ठ मान्नुहुन्छ भने, युद्ध जस्तो भयङ्कर कर्ममा मलाई किन लगाउनुहुन्छ?
दोस्रो अध्यायको उनचालीसौं श्लोकमा, प्रभुले 'बुद्धिर्योगे' शब्दद्वारा केवल समतालाई (समतालाई) नै भनेका थिए; तर अर्जुनले त्यसलाई ज्ञानको रूपमा बुझे। त्यसैले उनले प्रभुलाई भने: हे जनार्दन! तपाईंले पहिले भन्नुभयो, 'मैले यो बुद्धि सांख्यमा बताएको छु; अब यसलाई योगको सन्दर्भमा सुन। यस बुद्धिले युक्त भएर तिमी कर्मबन्धनबाट मुक्त हुनेछौ।' तर कर्मबन्धन त्यसबेला मात्र टुट्छ जब ज्ञान हुन्छ। तपाईंले यो पनि भन्नुभयो, 'कर्म ज्ञानयोग (बुद्धियोग) भन्दा धेरै निकृष्ट छ' (२.४९)। यदि तपाईंको मत अनुसार ज्ञान नै कर्मभन्दा श्रेष्ठ र उत्तम हो भने, तपाईंले मलाई यज्ञ, दान, तप जस्ता शास्त्रविहित शुभ कर्महरूमा पनि लगाउनु हुँदैन, केवल ज्ञानमा मात्र लगाउनुहोस्। विपरीत, यस्तो अत्यन्त निर्दयी कर्म युद्धमा, जसमा दिनभरि मानिसहरूको वध गर्नुपर्छ, मलाई किन लगाउनुहुन्छ?
पहिले, अर्जुनको मन युद्ध गर्ने उत्साहले भरिएको थियो, र त्यही उत्साहमा उनले प्रभुलाई भनेका थिए, 'हे अच्युत! मेरो रथ दुवै सेनाको बीचमा राखिदिनुहोस् ताकि म यहाँ एकत्रित भएकाहरूलाई देखू जससँग मैले युद्ध गर्नुपर्छ।' तर जब प्रभुले रथलाई दुवै सेनाको बीचमा, भीष्म र द्रोण तथा अन्य राजाहरूको अगाडि राखिदिए र भने, 'यी कौरवहरूलाई हेर,' अर्जुनको कौटुम्बिक मोह जाग्यो। मोह जागेपछि, उनको प्रवृत्ति युद्धबाट, कर्मबाट फर्किएर ज्ञानतिर गयो; किनभने ज्ञानमा युद्ध जस्तो भयङ्कर कर्म गर्नुपर्दैन। त्यसैले अर्जुनले भने: तपाईं मलाई भयङ्कर कर्ममा किन लगाउनुहुन्छ?
यहाँ 'बुद्धिः' शब्दको अर्थ 'ज्ञान' लिइएको छ। यदि यहाँ 'बुद्धिः' शब्दको अर्थ 'समता' लिइएमा, त परस्पर विरोधी कथनको आरोप स्थापित हुँदैन। कारण, दोस्रो अध्यायको अठचालीसौं श्लोकमा प्रभुले अर्जुनलाई योग (समता)मा स्थित भएर कर्म गर्ने आदेश दिएका थिए। अर्जुनको बुझाइमा दुई फरक कुरा भएमा मात्र परस्पर विरोधी कथनको आरोप सार्थक हुन्थ्यो, र त्यसबेला मात्र यो प्रश्न उठ्थ्यो: यदि तपाईंको मत अनुसार ज्ञान कर्मभन्दा श्रेष्ठ हो भने, तपाईं मलाई भयङ्कर कर्ममा किन लगाउनुहुन्छ? दोस्रो, अर्जुनको प्रश्नको उत्तरमा अगाडि प्रभुले दुई प्रकारको स्थितिप्रज्ञताको कुरा गर्नुहुन्छ — ज्ञानयोगद्वारा ज्ञानीहरूको स्थिति र कर्मयोगद्वारा योगीहरूको स्थिति। यसले पनि अर्जुनका प्रश्नहरूमा 'बुद्धिः' शब्दको अर्थ 'ज्ञान' लिन तार्किक रूपले सुसंगत बनाउँछ।
कुनै पनि साधकले आदरपूर्वक प्रश्न गरेमा मात्र आफ्नो प्रश्नको सही उत्तर पाउन सक्छ। संशययुक्त मनले आपत्ति उठाएर सही उत्तर पाउन सकिँदैन। अर्जुनलाई प्रभुमा पूर्ण विश्वास छ; त्यसैले माथिको प्रश्नबाट प्रकट भएको भाव यो हो कि यदि प्रभुले आदेश दिनुभयो भने, अर्जुन आफ्नो कल्याणको लागि युद्ध जस्तो भयङ्कर कर्ममा पनि संलग्न हुन सक्छन्।
'तपाईंका यी परस्पर विरोधी जस्ता कथनहरूले मेरो बुद्धिलाई भ्रममा पारिदिएको छ' — अर्जुनका यी शब्दहरूमा यो भाव छ: कहिले तपाईं भन्नुहुन्छ, 'कर्म गर' — 'कुरु कर्माणि' (२.४८), र कहिले भन्नुहुन्छ, 'बुद्धिमा शरण लेर खोज' — 'बुद्धौ शरणमन्विच्छ' (२.४९)। तपाईंका यी मिश्रित जस्ता कथनहरूले मेरो बुद्धि भ्रमित हुँदैछ, अर्थात् मैले स्पष्ट रूपले बुझ्न सकिरहेको छैन कि म कर्म गरौँ कि ज्ञानमा शरण लिऔँ।
यहाँ, 'इव' (जस्तो) शब्द दुईपटक प्रयोग भएकोले अर्जुनको प्रभुमा विश्वास देखाउँछ। यस विश्वासका कारण अर्जुनले प्रभुका वचनलाई सही मान्छन् र प्रभुले उनको बुद्धि भ्रमित गर्नुहुन्न भन्ने पनि बुझ्छन्। तर प्रभुका वचनलाई ठीकसँग नबुझेकाले, प्रभुका कथन उनलाई परस्पर विरोधी देखिन्छन्, र उनलाई यस्तो लाग्छ कि प्रभुले आफ्ना वचनद्वारा उनको बुद्धि भ्रमित गर्दैछन्। यदि प्रभुले नै अर्जुनको बुद्धि भ्रमित गर्नुहुन्थ्यो भने, अर्जुनको मोह कोले हटाउने थियो?
'अतः, निर्णय गरी त्यो एक कुरा मलाई भनिदिनुहोस् जसद्वारा म परम कल्याण प्राप्त गर्न सकूँ' — मेरो कल्याण कर्म गरेर हुने हो कि ज्ञानबाट हुने हो, यसबीच निर्णय गरी मेरो निम्ति त्यो एक कुरा भनिदिनुहोस् जसद्वारा म कल्याण प्राप्त गर्न सकूँ। मैले पहिले पनि भनेको थिएँ, 'मेरो लागि निश्चित रूपले श्रेय (कल्याण) के हो, त्यो मलाई भनिदिनुहोस्' — 'यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे' (२.७), र अहिले पनि त्यही भन्दैछु।
**सम्बन्ध:** अर्जुनका 'तपाईंका यी परस्पर विरोधी जस्ता कथनहरूले' यी शब्दहरूको उत्तर प्रभुले अर्जुस्रो (तीन, चार र पाँच) श्लोकहरूमा दिनुहुन्छ।
★🔗
