**अर्जुन म्हणाला:** हे जनार्दना! जर तुम्ही बुद्धीचे (ज्ञानाचे) कर्मापेक्षा श्रेष्ठत्व मानत असाल, तर हे केशवा, तुम्ही मला भीषण कर्मात का प्रवृत्त करता? तुमच्या वचनांनी माझी बुद्धी भ्रांत होत आहे. म्हणून निश्चय करून ते एकच सांगा, ज्यामुळे मला परम कल्याण प्राप्त होईल.
**टीका:** 'जनार्दना' या शब्दाने अर्जुनाचा हा भाव दिसतो: हे श्रीकृष्णा! तुम्ही सर्वांच्या प्रार्थनेचे पूर्ण करणारे आहात; म्हणून माझीही प्रार्थना तुम्ही निश्चित पूर्ण कराल.
'जर तुम्ही कर्मापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ मानत असाल... तर हे केशवा, तुम्ही मला का प्रवृत्त करता?' — मनुष्याच्या हृदयात एक अशी दुर्बलता असते की प्रश्न विचारताना, वक्त्याचे उत्तर आपल्या मताला किंवा सिद्धांताला पुष्टी देणारे असावे अशी इच्छा असते. यालाच दुर्बलता म्हटले आहे, कारण वक्त्याच्या सांगण्याप्रमाणे चालण्याचा निश्चय करणे, ते सांगणे आवडत असो वा नसो, ते खरे शौर्य आहे; इतर सर्व दुर्बलता किंवा भीरुत्व आहे. या दुर्बलतेमुळेच मनुष्य प्रतिकूल परिस्थिती सहन करण्यास असमर्थ होतो. जेव्हा तो प्रतिकूलता सहन करू शकत नाही, तेव्हा तो सद्गुणांचा आवरण घालतो, म्हणजे सद्गुणाच्या नावाखाली दुर्गुण येतो. सद्गुणाच्या आवरणाखाली येणारा दुर्गुण सोडणे फार कठीण असते. इथे अर्जुनामध्ये, अहिंसेच्या सद्गुणाच्या आवरणाखाली कर्तव्यत्यागाचा दुर्गुण आला आहे. म्हणूनच तो नित्य कर्मापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ मानीत आहे. यासाठीच तो इथे विचारतो: जर तुम्ही कर्मापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ मानत असाल, तर मला युद्धासारख्या भयंकर कर्मात का प्रवृत्त करता?
दुसऱ्या अध्यायाच्या एकोणचाळिसाव्या श्लोकात, 'बुद्धिर्योगे' या शब्दाने प्रभूने केवळ समताच सांगितली; पण अर्जुनाने तिला ज्ञान समजले. म्हणून तो प्रभूला म्हणतो: हे जनार्दना! तुम्ही पूर्वी सांगितले, 'मी ही बुद्धी सांख्यात सांगितली; आता ती योगात ऐक. या बुद्धीने युक्त झाल्यास तू कर्मबंधनाचा त्याग करशील.' पण कर्मबंधनाचा त्याग तर ज्ञान झाल्यावरच होतो. तुम्ही असेही म्हटले, 'कर्मापेक्षा बुद्धियोग श्रेष्ठ आहे' (२.४९). तर तुमच्या मते जर ज्ञान हे कर्मापेक्षा श्रेष्ठ व उत्तम असेल, तर तुम्ही मला यज्ञ, दान, तप यांसारख्या शास्त्रविहित शुभ कर्मातही प्रवृत्त करू नये, फक्त ज्ञानातच प्रवृत्त करावे. उलट, मला दिवसभर माणसे मारावी लागणाऱ्या युद्धासारख्या अत्यंत क्रूर कर्मात तुम्ही का प्रवृत्त करता?
पूर्वी, अर्जुनाचे मन युद्धाच्या उत्साहाने भरलेले होते, आणि त्या उत्साहात त्याने प्रभूला सांगितले, 'हे अच्युता! माझे रथ दोन्ही सेनेमध्ये ठेवा, जेणेकरून मी इथे एकत्र आलेल्या योद्ध्यांना पाहू शकेन, ज्यांच्याशी मला युद्ध करावयाचे आहे.' पण जेव्हा प्रभूने रथ दोन्ही सेनेमध्ये, भीष्म-द्रोणादि राजांसमोर ठेवला आणि म्हटले, 'ही कुरूंना पाहा,' तेव्हा अर्जुनाची कौटुंबिक आसक्ती जागृत झाली. आसक्ती जागृत झाल्यामुळे त्याची प्रवृत्ती युद्धापासून, कर्मापासून दूर होऊन ज्ञानाकडे वळली; कारण ज्ञानात युद्धासारखी भयंकर कर्मे करावी लागत नाहीत. म्हणून अर्जुन म्हणतो: तुम्ही मला भीषण कर्मात का प्रवृत्त करता?
इथे 'बुद्धिः' या शब्दाचा अर्थ 'ज्ञान' असा घेतला आहे. जर इथे 'बुद्धिः' या शब्दाचा अर्थ 'समता' असा घेतला, तर विरोधी वचने या आरोपाची स्थापना होणार नाही. कारण दुसऱ्या अध्यायाच्या अठ्ठेचाळिसाव्या श्लोकात, प्रभूने अर्जुनाला योग (समता) स्थितीत राहून कर्म करण्याचा आदेश दिला आहे. अर्जुनाच्या समजुतीत दोन भिन्न गोष्टी असल्यासच विरोधी वचनांचा आरोप योग्य ठरेल, आणि तेव्हाच हा प्रश्न उद्भवेल: तुमच्या मते जर ज्ञान कर्मापेक्षा श्रेष्ठ असेल, तर मला भीषण कर्मात का प्रवृत्त करता? दुसरे म्हणजे, पुढे अर्जुनाच्या प्रश्नाच्या उत्तरात प्रभू दोन प्रकारच्या स्थितप्रज्ञतेचा उल्लेख करतात — ज्ञानयोगाने ज्ञानी पुरुषांची स्थितप्रज्ञता आणि कर्मयोगाने योगी पुरुषांची स्थितप्रज्ञता. हे पाहता, अर्जुनाच्या प्रश्नातील 'बुद्धिः' या शब्दाचा अर्थ 'ज्ञान' असा घेणे तर्कसिद्धही आहे.
कोणताही साधक आदरयुक्त मनाने प्रश्न विचारल्यानेच त्याच्या प्रश्नाचे योग्य उत्तर मिळवू शकतो. संशयी मनाने आक्षेप घेऊन योग्य उत्तर मिळवणे शक्य नाही. अर्जुनाचा प्रभूवर पूर्ण विश्वास आहे; म्हणून वरील प्रश्नातून व्यक्त होणारा भाव असा आहे की प्रभूंचा आदेश असेल तर, अर्जुन आपल्या कल्याणासाठी युद्धासारख्या भीषण कर्मातही प्रवृत्त होऊ शकतो.
'तुमच्या वचनांनी माझी बुद्धी भ्रांत होत आहे' — अर्जुनाच्या या शब्दांतील भाव असा: कधी तुम्ही म्हणता, 'कर्म करा' — 'कुरु कर्माणि' (२.४८), तर कधी म्हणता, 'बुद्धीचा आश्रय घ्या' — 'बुद्धौ शरणमन्विच्छ' (२.४९). तुमच्या या मिसळलेल्या वचनांनी माझी बुद्धी भ्रांत होत आहे, म्हणजे मला स्पष्ट समजत नाही की मी कर्म करावे की ज्ञानाचा आश्रय घ्यावा.
इथे 'इव' (असे वाटते) हा शब्द दोनदा वापरण्यात अर्जुनाचा प्रभूवरील विश्वास दिसतो. या विश्वासामुळे अर्जुन प्रभूची वचने योग्य मानतो आणि हेही समजतो की प्रभू त्याची बुद्धी भ्रांत करीत नाहीत. पण प्रभूचे वचन त्याला नेमके समजत नसल्यामुळे, प्रभूची वचने त्याला विरोधी वाटतात, आणि असे वाटते की प्रभू आपल्या वचनांनी त्याची बुद्धी भ्रांत करीत आहेत. जर प्रभू अर्जुनाची बुद्धी भ्रांत करत असतील, तर अर्जुनाचा मोह कोण दूर करणार?
'म्हणून निश्चय करून ते एकच सांगा, ज्यामुळे मला परम कल्याण प्राप्त होईल' — माझे कल्याण कर्म करण्यातून होईल की ज्ञानातून होईल, यातील निश्चय करा आणि माझ्यासाठी ते एकच सांगा, ज्यामुळे मला कल्याण प्राप्त होईल. मी पूर्वीही म्हटले होते, 'जे माझ्या निश्चित कल्याणाचे आहे ते मला सांगा' — 'यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे' (२.७), आणि आता तेच म्हणतो आहे.
**संदर्भ:** पुढील तीन श्लोकांत (तिसरा, चौथा आणि पाचवा) प्रभू अर्जुनाच्या 'तुमच्या वचनांनी' या शब्दांचे उत्तर देतात.
★🔗
