**2.63. Keterangan** – *"Apabila seseorang memikirkan objek-objek indria, timbullah ikatan terhadapnya."* – Dengan tidak berserah kepada Tuhan, dengan tidak memikirkan Tuhan, seseorang hanya memikirkan objek-objek indria. Sebabnya, jiwa ini mempunyai Tuhan di satu sisi dan dunia di sisi yang lain. Apabila ia meninggalkan perlindungan Tuhan, maka ia akan berlindung pada dunia dan hanya memikirkan dunia; kerana selain dunia, tidak ada lagi subjek lain untuk difikirkan. Dengan cara ini, melalui pemikiran yang berterusan, timbullah ikatan, kasih sayang, dan kecenderungan terhadap objek-objek tersebut dalam diri seseorang. Apabila ikatan timbul, orang itu akan terlibat dengan objek-objek tersebut. Sama ada keterlibatan dengan objek itu secara mental atau fizikal, kesenangan yang diperoleh daripadanya menimbulkan kecenderungan terhadap objek-objek itu. Daripada kecenderungan, objek itu mula difikirkan berulang kali. Kini, sama ada seseorang terlibat dengan objek itu atau tidak, ikatan terhadap objek-objek pasti timbul – inilah hukumnya.
*"Daripada ikatan timbul keinginan."* – Apabila ikatan terhadap objek timbul, keinginan untuk memperoleh objek-objek (kenikmatan) tersebut timbul – bahawa kenikmatan itu, benda-benda itu, harus menjadi milikku.
*"Daripada keinginan timbul kemarahan."* – Apabila objek yang sesuai dengan keinginan terus diperoleh, timbullah ketamakan; dan selagi ada kemungkinan keinginan itu dipenuhi, jika seseorang mencipta halangan, kemarahan timbul terhadap orang itu.
Keinginan adalah sesuatu yang apabila dihalang, kemarahan pasti timbul. Kebanggaan kebaikan yang dipegang seseorang mengenai kasta, tahap kehidupan, sifat-sifat, kecekapan, dan sebagainya, juga mengandungi keinginan untuk dihormati, dimuliakan, dan sebagainya; apabila keinginan itu dihalang oleh sesiapa pun, kemarahan timbul.
'Keinginan' adalah kecenderungan *rajasik*, 'kekeliruan' adalah kecenderungan *tamasik*, dan 'kemarahan' adalah kecenderungan antara *rajas* dan *tamas*.
Setiap kali kemarahan timbul mengenai apa-apa perkara, di suatu tempat pada akarnya pasti terdapat ikatan. Sebagai contoh, jika kemarahan timbul apabila melihat seseorang bertindak bertentangan dengan moral dan keadilan, maka terdapat ikatan kepada moral dan keadilan. Jika kemarahan timbul terhadap seseorang yang menghina atau memperlekeh, maka terdapat ikatan kepada kehormatan dan penghormatan. Jika kemarahan timbul terhadap seseorang yang mengkritik, maka terdapat ikatan kepada pujian. Jika kemarahan timbul terhadap seseorang yang menuduh, maka terdapat ikatan kepada kebanggaan kesempurnaan; dan sebagainya.
*"Daripada kemarahan timbul kekeliruan."* – Daripada kemarahan timbul kekeliruan, iaitu kebingungan melanda. Pada hakikatnya, jika diperhatikan, kekeliruan timbul daripada empat perkara ini: keinginan, kemarahan, ketamakan, dan kemelekatan, seperti berikut:
(1) Kekeliruan yang timbul daripada keinginan: Dalam hal ini, kuasa pembezaan menjadi kabur, orang itu, dikuasai oleh keinginan, akhirnya melakukan perbuatan yang tidak sepatutnya dilakukan.
(2) Kekeliruan yang timbul daripada kemarahan: Dalam hal ini, orang itu akhirnya mengatakan perkara-perkara keras dan tidak wajar bahkan kepada sahabat dan orang yang dihormati serta berkelakuan dengan cara yang tidak sepatutnya.
(3) Kekeliruan yang timbul daripada ketamakan: Dalam hal ini, orang itu kehilangan pertimbangan terhadap benar dan salah, kebenaran dan ketidakbenaran, dan sebagainya, serta menipu orang melalui penipuan.
(4) Kekeliruan yang timbul daripada kemelekatan: Dalam hal ini, keseimbangan hilang; sebaliknya, timbul sikap berat sebelah.
Jika kekeliruan timbul daripada semua empat – keinginan, kemarahan, ketamakan, dan kemelekatan – maka mengapa Tuhan hanya menyebut kemarahan di sini? Jika dikaji mendalam, dalam keinginan, ketamakan, dan kemelekatan, kecenderungan untuk kenikmatan dan kepentingan diri sendiri tetap terjaga, tetapi dalam kemarahan, kecenderungan untuk memudaratkan orang lain tetap terjaga. Oleh itu, kekeliruan yang timbul daripada kemarahan adalah lebih dahsyat daripada kekeliruan yang timbul daripada keinginan, ketamakan, dan kemelekatan. Dari perspektif ini, Tuhan di sini menyatakan bahawa kekeliruan timbul khususnya daripada kemarahan.
*"Daripada kekeliruan timbul kehilangan ingatan."* – Apabila kebingungan melanda, ingatan musnah, iaitu ketetapan yang dibuat daripada kitab suci dan pemikiran baik – "Aku mesti melakukan perbuatan sedemikian, menjalani amalan sedemikian, mencapai pembebasanku" – ingatan terhadap itu musnah; ia tidak diingati.
*"Daripada kehilangan ingatan timbul kerosakan budi."* – Apabila ingatan musnah, daya pembezaan yang terzahir dalam budi hilang, iaitu orang itu kehilangan kuasa untuk berfikir secara baharu.
*"Daripada kerosakan budi, dia binasa."* – Dengan kehilangan daya pembezaan, orang itu jatuh dari keadaannya. Oleh itu, untuk mengelakkan kejatuhan ini, adalah sangat penting bagi semua penuntut untuk berserah kepada Tuhan.
Di sini, urutan yang digambarkan – daripada sekadar memikirkan objek timbul ikatan, daripada ikatan timbul keinginan, daripada keinginan timbul kemarahan, daripada kemarahan timbul kekeliruan, daripada kekeliruan timbul kehilangan ingatan, daripada kehilangan ingatan timbul kerosakan budi, dan daripada kerosakan budi timbul kejatuhan – walaupun menganalisis urutan ini memakan masa, kemunculan semua kecenderungan ini dan kejatuhan seseorang yang terhasil tidak memakan masa. Seperti arus elektrik, semua kecenderungan ini timbul serta-merta dan menyebabkan kejatuhan seseorang.
**Kaitan** – Kini, dalam ayat seterusnya, Tuhan menjawab soalan keempat ini: *"Bagaimanakah orang yang bijaksana dan teguh bertindak?"*
★🔗
