२.६३. व्याख्या – "विषय चिन्तन गर्दा विषयहरूप्रति आसक्ति उत्पन्न हुन्छ।" – ईश्वरको भक्ति नगरी, ईश्वरको चिन्तन नगरी विषयहरूको मात्र चिन्तन गर्दा। कारण, आत्माको एकतिर ईश्वर छ र अर्कोतिर संसार छ। जब ईश्वरको शरण त्याग्छ, तब संसारको शरण लिन्छ र संसारको मात्र चिन्तन गर्छ; किनभने संसार बाहेक चिन्तनको अर्को विषय बाँकी रहँदैन। यसरी निरन्तर चिन्तन गर्दा त्यस व्यक्तिमा त्यस्ता विषयहरूप्रति आसक्ति, माया, अनुराग उत्पन्न हुन्छ। आसक्ति उत्पन्न भएपछि त्यो व्यक्ति त्यस्ता विषयहरूमा आसक्त हुन्छ। विषयहरूमा आसक्ति मानसिक होस् वा शारीरिक, त्यसबाट प्राप्त हुने आनन्दले विषयहरूप्रति अनुराग उत्पन्न गर्छ। अनुरागबाट त्यो विषय फेरि फेरि चिन्तन गर्न थालिन्छ। अब त्यो विषयमा आसक्त हुनु होस् वा नहोस्, विषयहरूप्रति आसक्ति अवश्य उत्पन्न हुन्छ – यो नियम हो।
"आसक्तिबाट इच्छा उत्पन्न हुन्छ।" – विषयहरूप्रति आसक्ति उत्पन्न भएपछि त्यस्ता विषयहरू (भोगहरू) प्राप्त गर्ने इच्छा उत्पन्न हुन्छ – त्यो भोग, त्यो वस्तु मलाई प्राप्त होस्।
"इच्छाबाट क्रोध उत्पन्न हुन्छ।" – इच्छा-अनुकूल विषयहरू निरन्तर प्राप्त भएमा लोभ उत्पन्न हुन्छ; र इच्छा-पूर्तिको सम्भावना रहँदा कसैले बाधा उत्पन्न गरेमा त्यस व्यक्तिप्रति क्रोध उत्पन्न हुन्छ।
इच्छा भनेको यस्तो कुरा हो कि जब त्यसमा बाधा पर्छ, तब क्रोध अवश्य उत्पन्न हुन्छ। आफ्नो जात, आश्रम, गुण, योग्यता आदिको सम्बन्धमा राख्ने सात्त्विक अभिमानमा पनि आफ्नो मान-सम्मान आदिको इच्छा रहन्छ; त्यो इच्छामा जसले पनि बाधा दिन्छ, त्यसप्रति क्रोध उत्पन्न हुन्छ।
'इच्छा' रजोगुणी प्रवृत्ति हो, 'मोह' तमोगुणी प्रवृत्ति हो र 'क्रोध' रज र तमको बीचको प्रवृत्ति हो।
जुन कुनै पनि विषयमा क्रोध उत्पन्न हुन्छ, त्यसको मूलमा कहीं न कहीं आसक्ति अवश्य रहन्छ। उदाहरणको लागि, कसैले नीति-न्याय विपरीत आचरण गर्दा देखेर क्रोध आयो भने, नीति-न्यायप्रति आसक्ति छ। कसैले अपमान वा तिरस्कार गर्दा देखेर क्रोध आयो भने, मान-सम्मानप्रति आसक्ति छ। कसैले निन्दा गर्दा देखेर क्रोध आयो भने, प्रशंसाप्रति आसक्ति छ। कसैले दोष लगाउँदा देखेर क्रोध आयो भने, निर्दोष हुनको अभिमानप्रति आसक्ति छ; यस्तै अन्य।
"क्रोधबाट मोह उत्पन्न हुन्छ।" – क्रोधबाट मोह उत्पन्न हुन्छ, अर्थात् मूर्च्छा लाग्छ। वास्तवमा हेर्ने हो भने मोह यी चारबाट उत्पन्न हुन्छ: काम, क्रोध, लोभ र मात्सर्यबाट, यस प्रकार:
(१) कामजन्य मोह: यसमा विवेकशक्ति मलिन भएर, कामले अभिभूत भएको व्यक्ति नगर्नु पर्ने काम गर्दै हिँड्छ।
(२) क्रोधजन्य मोह: यसमा व्यक्ति मित्र र पूज्य व्यक्तिहरूप्रति पनि कठोर र अनुचित कुरा भन्न पुग्छ र नगर्नु पर्ने आचरण गर्छ।
(३) लोभजन्य मोह: यसमा व्यक्तिले सत्य-असत्य, धर्म-अधर्म आदिको विचार गर्न छाड्छ र छल-कपटद्वारा मानिसहरूलाई ठग्छ।
(४) मात्सर्यजन्य मोह: यसमा समभाव नष्ट हुन्छ; उल्टो, पक्षपात उत्पन्न हुन्छ।
यदि काम, क्रोध, लोभ र मात्सर्य चारैबाट मोह उत्पन्न हुन्छ भने यहाँ प्रभुले क्रोधको मात्र किन उल्लेख गर्नुभएको? गहिरिएर हेर्ने हो भने, काम, लोभ र मात्सर्यमा आफ्नै सुख-भोग र स्वार्थको प्रवृत्ति जाग्रत रहन्छ, तर क्रोधमा अरूको हानि गर्ने प्रवृत्ति जाग्रत रहन्छ। त्यसैले काम, लोभ र मात्सर्यजन्य मोहभन्दा क्रोधजन्य मोह अझ भयङ्कर हुन्छ। यसै दृष्टिले प्रभुले यहाँ क्रोधबाट नै मोह उत्पन्न हुन्छ भनेका हुन्।
"मोहबाट स्मृतिभ्रंश हुन्छ।" – मूर्च्छा लागेपछि स्मृति नष्ट हुन्छ, अर्थात् शास्त्र र सद्विचारबाट गरिएको निश्चय – "यस्तो कर्म गर्नु पर्छ, यस्तो साधना गर्नु पर्छ, आफ्नो मुक्ति साध्नु पर्छ" – त्यसको स्मृति नष्ट हुन्छ; याद रहँदैन।
"स्मृतिभ्रंशबाट बुद्धिनाश हुन्छ।" – स्मृति नष्ट भएपछि बुद्धिमा प्रकट हुने विवेक नष्ट हुन्छ, अर्थात् व्यक्तिले नयाँ विचार गर्ने शक्ति गुमाउँछ।
"बुद्धिनाश भएपछि त्यो नष्ट हुन्छ।" – विवेक नष्ट भएपछि व्यक्ति आफ्नो अवस्थाबाट खस्छ। त्यसैले यस पतनबाट बच्न सबै साधकहरूको लागि ईश्वरभक्ति अत्यावश्यक छ।
यहाँ वर्णन गरिएको क्रम – विषयको मात्र चिन्तनबाट आसक्ति, आसक्तिबाट इच्छा, इच्छाबाट क्रोध, क्रोधबाट मोह, मोहबाट स्मृतिभ्रंश, स्मृतिभ्रंशबाट बुद्धिनाश र बुद्धिनाशबाट पतन – यो क्रमको विश्लेषण गर्न चाहिँ समय लाग्छ, तर यी सबै प्रवृत्तिहरूको उत्पत्ति र त्यसबाट व्यक्तिको पतन भने समय लाग्दैन। बिजुलीको करेन्ट जस्तै, यी सबै प्रवृत्तिहरू क्षणमा उत्पन्न भएर व्यक्तिलाई पतन गराइदिन्छ।
सम्बन्ध – अब, अर्को श्लोकमा प्रभुले यो चौथो प्रश्नको उत्तर दिनुहुन्छ: "स्थितप्रज्ञ पुरुषले कसरी आचरण गर्छन्?"
★🔗
