**३.१० – ३.११:** सृष्टीच्या आरंभी, प्रजापती ब्रह्मदेवाने प्राणिमात्रांची (मुख्यत्वे मानवांची) रचना करून त्यांना कर्तव्याच्या विधींसह असे सांगितले: "या कर्तव्याद्वारे तुम्ही सर्वांचे कल्याण साधावे, आणि यज्ञरूपी हे कर्तव्य तुम्हाला तुमची कर्तव्ये पार पाडण्यासाठी आवश्यक असलेली साधने प्रदान करेल. तुमच्या नित्यकर्मांद्वारे देवांचे पोषण करा, आणि ते देव त्यांच्या कर्तव्यांद्वारे तुमचे पोषण करोत. अशाप्रकारे परस्परांचे पोषण करून तुम्ही परम कल्याण प्राप्त कराल."
**३.११ ची टीका:** स्पष्टीकरण – 'सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः' (यज्ञासह प्रजांची निर्मिती करून प्रजापतीने त्यांना सांगितले). ब्रह्मदेव हे प्रजांचे (सृष्टीचे) स्रष्टे आणि स्वामी आहेत; म्हणूनच, स्वतःचे कर्तव्य पार पाडताना ते सतत त्यांचे संरक्षण आणि कल्याण याचा विचार करतात. कारण, जो निर्माण करतो त्याचे कर्तव्य निर्माण केलेल्याचे रक्षण करणे हेच होते. ब्रह्मदेव प्रजांची निर्मिती करतात, त्यांच्या संरक्षणात रत राहतात आणि नेहमी त्यांच्या हिताचा विचार करतात. म्हणूनच त्यांना 'प्रजापती' म्हटले जाते.
सृष्टीच्या आरंभी, म्हणजेच विश्वचक्राच्या प्रारंभी, ब्रह्मदेवांनी नित्यकर्माची अधिकारिता आणि विवेकबुद्धी यांनी युक्त असे मानव निर्माण केले (टीका पृष्ठ १२८ पहा). अनुकूल आणि प्रतिकूल परिस्थितीचा योग्य वापर हाच कल्याणकारी असतो. म्हणूनच ब्रह्मदेवांनी अनुकूल-प्रतिकूल दोन्ही परिस्थितीचा योग्य वापर करण्याची विवेकबुद्धी देऊन मानवांची निर्मिती केली. प्राणी, पक्षी, वृक्ष इत्यादींद्वारे योग्य-अयोग्य याचा विचार करून नैसर्गिक कल्याण (कर्तव्यपूर्ती) घडते; परंतु मानवांना ईश्वराच्या कृपेने विशेष विवेकशक्ती प्राप्त झाली आहे. म्हणून जर त्यांनी आपल्या विवेकाचा मोलाचा भाग मानून अयोग्य कृतींपासून दूर राहिले, तर त्यांच्याद्वारेही जगाच्या कल्याणासाठी नैसर्गिक कृती घडू शकतात.
देव, ऋषी, पितर, मानव इतर प्राणी, पक्षी, वृक्ष इत्यादी सर्व प्राणीमात्र आहेत. यांपैकी, विशेष पात्रता, अधिकार आणि साधनांमुळे इतर सर्व प्राण्यांच्या पोषणाची जबाबदारी मानवांवरच आहे. म्हणून येथे 'प्रजाः' हा शब्द विशेषतः मानवांसाठी वापरला आहे.
कर्मयोग हा अनादि काळापासून अस्तित्वात आहे. चौथ्या अध्यायातील तिसऱ्या श्लोकात, 'पुरातनः' या शब्दाने प्रभू हेदेखील सांगतात की हा कर्मयोग अतिप्राचीन काळापासून लुप्तप्राय झाला होता, जो मी आता पुन्हा तुम्हाला सांगितला आहे. तोच मुद्दा येथे 'पुरा' या शब्दाने दुसऱ्या प्रकारे सांगितला आहे – 'फक्त मीच नव्हे, तर ब्रह्मदेवांनीही सृष्टीच्या आरंभी प्रजांची निर्मिती कर्तव्यासह करून त्यांना तोच कर्मयोग आचरण्याची आज्ञा केली.' आशय असा की नित्यकर्म निःस्वार्थ बुद्धीने करण्याची परंपरा अनादि काळापासून प्रवाहित आहे. ही काही नवीन गोष्ट नाही.
चौथ्या अध्यायात (श्लोक २४ ते ३०) परमात्मप्राप्तीसाठी वर्णन केलेली सर्व साधने 'यज्ञ' या नावाने ओळखली जातात; जसे – द्रव्ययज्ञ, तपोयज्ञ, योगयज्ञ, प्राणायाम इत्यादी. साधारणपणे 'यज्ञ' हा शब्द अग्निकर्माशी संबंधित क्रियांसाठीच प्रसिद्ध आहे; परंतु गीतेत 'यज्ञ' हा शब्द शास्त्रविधीनुसार केलेल्या सर्व विहित कर्मांचे द्योतक आहे. वर्ण, आश्रम, धर्म, जाती, स्वभाव, देश, काल इत्यादींनुसार प्राप्त झालेली नित्यकर्मे 'यज्ञ' या अंतर्गत येतात. इतरांच्या कल्याणाच्या भावनेने केलेली सर्व कर्मे हीदेखील 'यज्ञ'च आहेत. अशा यज्ञरूपी (कर्तव्यरूपी) कर्माची जबाबदारी फक्त मानवांवरच आहे.
'अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वोऽस्त्विष्टकामधुक्' (टीका पृष्ठ १२९.१ पहा) – ब्रह्मदेव मानवांना सांगतात: "तुमची तुमची कर्तव्ये पार पाडून सर्वांचे पोषण करा, त्यांना अग्रेसर करा! असे करण्याने तुम्हाला तुमची कर्तव्ये करण्यासाठी उपयुक्त सामग्री सतत प्राप्त होत राहो; त्यात कधीही कोणतीही उणीव राहू नये."
अर्जुनाची निष्क्रियतेकडे झुकणारी बुद्धी दूर करण्यासाठी, प्रभू सांगतात की प्रजापती ब्रह्मदेवांच्या वचनांवरूनदेखील तुम्ही नित्यकर्म करण्याचे शिक्षण घ्यावे. इतरांच्या कल्याणासाठी कर्तव्ये करण्यानेच तुमचे ऐहिक आणि पारलौकिक अभ्युदय घडू शकते.
निःस्वार्थ बुद्धीने, केवळ कर्तव्यबुद्धीने कर्म करणारा मनुष्य मुक्त होतो; आणि सविकल्प बुद्धीने, इच्छापूर्वक कर्म करणारा बद्ध होतो. येथील प्रसंग निःस्वार्थ बुद्धीने केलेल्या नित्यकर्मांचा आहे. म्हणून येथे 'इष्टकाम' या शब्दाचा अर्थ 'इच्छित भोग्य पदार्थ' (जो सविकल्प बुद्धीचे द्योतक आहे) असा घेणे योग्य वाटत नाही. येथे या शब्दाचा अर्थ – यज्ञ (नित्यकर्म) करण्यासाठी आवश्यक असलेली सामग्री (टीका पृष्ठ १२९.२ पहा) असा आहे.
एक कर्मयोगी इतरांची सेवा किंवा हित करण्यास सदैव तत्पर असतो. म्हणून प्रजापती ब्रह्मदेवांच्या विधीनुसार, इतरांची सेवा करण्यासाठी लागणारी सामग्री, क्षमता आणि शारीरिक पोषणासाठी आवश्यक वस्तू यांचा त्याला कधीच अभाव पडत नाही. ही उपयुक्त वस्तू तो सहजपणे आणि सतत प्राप्त करतो. ब्रह्मदेवांच्या विधीनुसार, कोणालाही कर्तव्यपालनासाठी जी सामग्री प्राप्त झाली आहे, ती त्याचे कर्तव्य पार पाडण्यास पुरेशी आहे. कोणाच्याही कर्तव्याची सामग्री अपूर्ण नसते. ब्रह्मदेवांच्या विधीत कधीही विसंगती येऊ शकत नाही; कारण जेव्हा त्यांनी कर्तव्यपालनाचा विधि केला आहे, तेव्हा ते कर्तव्य पूर्ण होण्यासाठी पुरेशी सामग्री देणे हेदेखील फक्त त्यांच्यावरच अवलंबून आहे.
वास्तविक, मानवी शरीर भोग घेण्यासाठी नसून – 'इदं शरीरं न भोगाय' (मनुस्मृति ७.४४.१) – देण्यासाठी आहे. म्हणून कोणतेही खरे शास्त्र 'ऐहिक सुखांचा भोग घ्या' असा विधि किंवा आज्ञा देत नाही. समाजदेखील निरंकुश भोगास परवानगी देत नाही. उलट, शास्त्र आणि समाज दोन्ही इतरांना सुख देण्याची आज्ञा किंवा विधि देतात. उदाहरणार्थ, वडिलांना 'पुत्राचे पालनपोषण करावे' असा विधि मिळतो, पण 'वडिलांकडून सेवा घ्यावी' असा विधि कोठेही नसतो. तसेच पुत्र, पत्नी इत्यादी इतर नात्यांबाबत समजावे.
एक कर्मयोगी नेहमी देण्याची भावना ठेवतो, घेण्याची नव्हे; कारण घेण्याची भावना बंधनकारक असते. घेण्याची भावना ठेवणे केवळ मोक्षप्राप्तीतच अडथळा आणत नाही, तर ऐहिक पदार्थांच्या प्राप्तीतदेखील अडथळा निर्माण करते. जगात घेण्याची भावना ठेवणाऱ्याला कोणीही देऊ इच्छित नाही हे बहुतेक सर्वांनी अनुभवले आहे. म्हणून ब्रह्मदेव सांगतात की निःस्वार्थ बुद्धीने, काहीही इच्छा न ठेवता केवळ कर्तव्य करण्यानेच मनुष्य आपले अभ्युदय (कल्याण) साधू शकतो.
'देवान् भावयतानेन' – येथे 'देव' हा शब्द द्योतक आहे; म्हणून या शब्दाअंतर्गत सर्व प्राणी – मानव, देव, ऋषी, पितर इत्यादी – समजावे. कारण कर्मयोगीचे ध्येय आपल्या नित्यकर्माद्वारे सर्व प्राणिमात्रांना सुख देणे हे आहे. म्हणून येथे ब्रह्मदेव सर्व प्राण्यांच्या अभ्युदयासाठी मानवांना आपल्या नित्यकर्मरूपी या यज्ञाचे पालन करण्याची आज्ञा देतात. आपली आपली कर्तव्ये पार पाडल्याने मनुष्याचे कल्याण स्वतःहून होते (गीता १८.४५). कर्तव्यपालनाचे शिक्षण घेण्यास पूर्णपणे पात्र फक्त मानवच आहेत. कर्म करण्याची स्वतंत्रता फक्त मानवांनाच प्राप्त झाली आहे; म्हणून त्यांनी या स्वातंत्र्याचा योग्य वापर करावा.
'ते देवा भावयन्तु वः' – ज्याप्रमाणे वृक्ष, वेली इत्यादींवर फुले-फळे नैसर्गिकरित्या येतात; पण त्यांना खत-पाणी दिले तर त्यावर विशेष रीतीने फुले-फळे येतात. त्याप्रमाणे पूजा-अर्पणाद्वारे देवांचे पोषण होते, त्यामुळे त्यांची कार्ये विशेष न्याय्य होतात. पण जेव्हा मानव आपल्या कर्तव्याद्वारे देवांची पूजा करीत नाहीत, तेव्हा देवांना पोषण मिळत नाही, त्यामुळे त्यांच्या कर्तव्यपालनात उणीव निर्माण होते. त्यांच्या कर्तव्यपूर्तीत उणीव आल्यामुळे जगात दुष्काळ, अतिवृष्टी इत्यादी उपद्रव घडतात.
'परस्परं भावयन्तः' – या शब्दांचा अर्थ 'इतर आपली सेवा करतील तरच आपण त्यांची सेवा करावी' असा घेऊ नये. तर 'इतर आपली सेवा करोत किंवा न करोत, आपण आपल्या कर्तव्याद्वारे त्यांची सेवा निश्चितच करावी' असा समजावा. इतर काय करतात किंवा करीत नाहीत; ते आपल्याला सुख देतात की दुःख – या गोष्टींशी आपला काही संबंध नसावा; कारण इतरांची कर्तव्ये पाहणारा स्वतःच्या कर्तव्यापासून च्युत होतो. त्यामुळे त्याचा अधःपात होतो. इतरांकडून कर्तव्यपालन करवून घेणे हे आपल्या अधिकारातदेखील नसते. आपल्याला फक्त सर्वांच्या कल्याणासाठी आपले कर्तव्य पार पाडावयाचे आहे आणि त्याद्वारे सर्वांना सुख द्यावयाचे आहे. सेवेत आपली बुद्धी, क्षमता, वेळ किंवा सामग्री यांपैकी अल्पसुदेखील स्वतःसाठी राखून ठेवू नये. तरच जडतेपासून पूर्ण तुटून पडेल.
आपल्याला सर्व नातेवाईक – माता, पिता, पत्नी, पुत्र, भाऊ, भावजय इत्यादींची सेवा करावयाची आहे. ही नाती आपला स्वतःचा सुखभोग घेण्यासाठी नाहीत. ज्या ज्या नात्याने आपण त्यांच्याशी संबंधित आहोत, त्या त्या नात्याने त्यांची सेवा करणे, योग्यता त्याप्रमाणे त्यांना सुख देणे हे आपले कर्तव्य आहे. त्यांच्याकडून कोणतीही अपेक्षा ठेवणे आणि त्यांच्यावर आपला हक्क समजणे ही मोठी चूक आहे. आपण त्यांचे ऋणी आहोत आणि ते ऋण फेडण्यासाठीच आपण त्यांच्यामध्ये जन्माला आलो आहोत. म्हणून त्या नातेवाईकांची निःस्वार्थ सेवा करून आपले ऋण फेडणे – हे आपले अग्रगण्य आवश्यक कर्तव्य आहे. आपल्याला सर्वांचीच सेवा करावयाची आहे; पण ज्यांच्यावर आपण जबाबदार आहोत अशा नातेवाईकांची सेवा प्रथम करावी.
तत्त्व असे की शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, विषय इत्यादी आपले नाहीत आणि आपल्यासाठी नाहीत. म्हणून आपली आपली कर्तव्ये पार पाडल्याने परस्परांचे अभ्युदय स्वतःहून होते.
**कर्तव्य आणि अधिकार याबद्दलचे गहन तत्त्व:**
एखाद्या व्यक्तीने आपले कर्तव्य पार पाडून इतरांचे अधिकार रक्षिले तरच कर्मयोग घडतो. उदाहरणार्थ, पालकांची सेवा करणे हे पुत्राचे कर्तव्य आणि पालकांचा अधिकार आहे. दुसऱ्याचा जो अधिकार आहे तेच आपले कर्तव्य होते. म्हणून प्रत्येक व्यक्तीने आपले कर्तव्य पार पाडून इतरांचे अधिकार रक्षिले पाहिजेत आणि इतरांची कर्तव्ये पाहू नयेत. इतरांची कर्तव्ये पाहणाऱ्या व्यक्तीचे स्वतःचे कर्तव्यापासून च्युत होते; कारण दुसऱ्याचे कर्तव्य पाहणे हे आपले कर्तव्य नसते. आशय असा की इतरांचे हित करणे हे आपले कर्तव्य आणि त्यांचा अधिकार आहे. अधिकार हे कर्तव्याच्या अधीन असले तरीदेखील व्यक्तीने आपल्या अधिकाराकडे अजिबात पाहू नये; तर आपले अधिकार त्यागावे. इतरांचे अधिकार राखण्यासाठीच त्याने आपले कर्तव्य करावे. इतरांची कर्तव्ये पाहणे आणि आपले अधिकार प्रस्थापित करणे हेच या लोकी आणि परलोकी मोठ्या अधःपाताचे कारण होय. सध्याच्या काळात घरात आणि समाजात दिसणाऱ्या अशांतता, कलह आणि संघर्षाचे मूळ कारण हेच आहे: लोक आपले अधिकार मागतात पण कर्तव्ये पार पाडत नाहीत! म्हणून ब्रह्मदेव देव आणि मानवांना सांगतात की परस्परांचे हित करणे हे तुमचे कर्तव्य आहे.
'श्रेयः परमवाप्स्यथ' – साधारणपणे अशी समजूत झाली आहे की येथे परम कल्याण प्राप्त होण्याचे जे वचन आहे ते अतिशयोक्ती आहे, पण वास्तविक तसे नाही. याबद्दल कोणालाही शंका असेल तर तो स्वतः प्रयत्न करून पाहू शकतो. ज्याप्रमाणे जप्तीदाराकडे ठेव दिली की त्या जप्तीदाराशी किंवा त्या ठेवीशी आपला काहीही संबंध राहात नाही; त्याप्रमाणे जगाच्या सेवेत ऐहिक पदार्थांचा उपयोग केला की जगाशी किंवा ऐहिक पदार्थांशी आपला काहीही संबंध राहात नाही. जगाशी असलेला कल्पित संबंध तुटताच चिन्मयतेचा अनुभव येतो. म्हणून प्रजापती ब्रह्मदेवांच्या वचनात अतिशयोक्ती कल्पणे योग्य नाही.
तत्त्व असे की जोपर्यंत व्यक्ती स्वतःसाठी कर्म करते, तोपर्यंत तिची कर्मे संपत नाहीत आणि ती त्यांनी अधिकाधिक बद्ध होते. जो स्वतःसाठी काहीही करीत नाही तोच पूर्ण होतो. स्वतःसाठी काहीही न करण्याने पापाचरणदेखील घडत नाही; कारण पापाचरण हे केवळ इच्छेमुळे होते (३.३७). म्हणून स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या साधकाने शास्त्रविधीनुसार फलाची आस आणि आसक्ती यांचा त्याग करून नित्यकर्मात तत्पर व्हावे; मग कल्याण स्वतःहून साध्य होते.
स्वतःच्या इच्छांचा त्याग केल्याने संपूर्ण जगाचे कल्याण होते. जो आसक्त होऊन स्वतःच्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी सुखांचा भोग घेतो, तो केवळ स्वतःचेच अहित (अधःपात) करत नाही, तर ज्यांच्याकडे भोगाची साधने नाहीत अशांनादेखील हानी पोहोचवतो, म्हणजे त्यांना दुःख देतो. कारण, साधनसंपन्न व्यक्तीला पाहून साधनहीन व्यक्तीला त्या साधनांच्या अभावाचे दुःख होणे स्वाभाविक आहे. अशाप्रकारे स्वतःसाठी सुखभोग घेणारा मनुष्य हिंसेपासून कधीच सुटू शकत नाही. याच्या अगदी उलट, आध्यात्मिक मार्गावर चालणाऱ्या व्यक्तीला पाहून इतरांना आपोआप शांती मिळते, कारण आध्यात्मिक संपत्तीवर सर्वांचा समान अधिकार आहे. निष्कर्ष असा काढला आहे की जो मनुष्य इच्छा-आसक्तीचा त्याग करून आपली नित्यकर्मे करीत राहील, तो ब्रह्मदेवांच्या वचनाप्रमाणे निश्चितपणे परम कल्याण प्राप्त करेल. यात काही शंका नाही.
येथे परम कल्याणाची प्राप्ती ही मुख्यत्वे मानवांसाठी सांगितली आहे, देवांसाठी नाही. कारण देवयोनी स्वतःच्या मोक्षसिद्धीसाठी निर्माण केलेली नाही. देव हे मानव जी कर्मे करतात त्यानुसार फळे देण्यासाठी, कर्माची साधने देण्यासाठी आणि स्वतःच्या पुण्यकर्मांचा भोग घेण्यासाठी निर्माण केलेले आहेत. ते निःस्वार्थ बुद्धीने कर्माची साधने देतात असे नाही. तथापि, त्या देवांमध्येसुद्धा जर कोणाला स्वतःच्या मोक्षाची इच्छा निर्माण झाली, तर त्याचा मोक्ष होण्यास प्रतिबंध नाही, म्हणजे जो कोणी आपला मोक्ष साधू इच्छितो तो साधू शकतो. अत्यंत पापी मानवालासुद्धा मुक्त होण्यास प्रतिबंध नसतो, तर पुण्ययोनी असलेल्या देवांना त्यांचा मोक्ष साधण्यास प्रतिबंध कसा असणार? तरीसुद्धा देवांचे ध्येय सुखभोगाचेच असल्यामुळे साधारणपणे त्यांना स्वतःच्या मोक्षाची इच्छा नसते.
★🔗
