**३.१० – ३.११:** सृष्टिको आदिमा प्रजापति ब्रह्माले प्राणीहरू (मुख्यतः मानवहरू) र कर्तव्यको आज्ञाहरू सहित सृष्टि गरेर उनीहरूलाई भने: "यस कर्तव्यद्वारा तिमीहरूले सबैको कल्याण प्रवर्धन गर्नेछौ, र यज्ञरूपी यो कर्तव्यले तिम्रो कर्तव्यपालनको लागि आवश्यक साधनहरू प्रदान गर्नेछ। आफ्नो नियत कर्तव्यद्वारा देवताहरूको प्रवर्धन गर, र ती देवताहरूले आफ्नो कर्तव्यद्वारा तिम्रो प्रवर्धन गरुन्। यसरी परस्पर एक अर्काको प्रवर्धन गर्दै तिमीहरू परम कल्याण प्राप्त गर्नेछौ।"
**३.११ टिप्पणी:** व्याख्या – 'सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः' (यज्ञसहित प्राणीहरूको सृष्टि गरेर प्रजापतिले उनीहरूलाई भने)। ब्रह्माजी सृष्टिका स्रष्टा र स्वामी हुन्; त्यसैले आफ्नो कर्तव्य पालन गर्दा उनी निरन्तर उनीहरूको रक्षा र कल्याणको चिन्तन गर्छन्। किनभने, सृष्टि गर्नेले त्यसको रक्षा गर्नु पनि कर्तव्य हुन्छ। ब्रह्माजीले प्राणीहरूको सृष्टि गर्छन्, उनीहरूको रक्षामा संलग्न रहन्छन् र सधैं उनीहरूको हितको चिन्तन गर्छन्। यसैले उनलाई 'प्रजापति' भनिन्छ।
सृष्टिको आदि अर्थात् सृष्टिचक्रको सुरुवातमा, ब्रह्माजीले नैतिक कर्तव्यहरूको योग्यता र विवेकसहित मानवहरूको सृष्टि गरे (टिप्पणी पृष्ठ १२८ हेर्नुहोस्)। अनुकूल र प्रतिकूल परिस्थितिहरूको उचित उपयोग नै कल्याण ल्याउँछ। त्यसैले ब्रह्माजीले अनुकूल र प्रतिकूल दुवै परिस्थितिहरूको उचित उपयोग गर्ने विवेक प्रदान गरेर मानवहरूको सृष्टि गरे। पशु, पक्षी, वृक्ष आदिद्वारा सही र गलतको विचार गरेर प्राकृतिक उपकार (कर्तव्यपूर्ति) हुन्छ; तर मानवहरूले ईश्वरको कृपाले विशेष विवेकशक्ति प्राप्त गरेका छन्। त्यसैले यदि उनीहरूले आफ्नो विवेकको कदर गरेर अनुचित कार्यबाट टाढा रहन्छन् भने, संसारको कल्याणको लागि प्राकृतिक कार्यहरू उनीहरूद्वारा पनि सम्पन्न हुन सक्छन्।
देवता, ऋषि, पितृ, मानव र अन्य पशु, पक्षी, वृक्ष आदि सबै प्राणी हुन्। यीमध्ये, विशेष योग्यता, अधिकार र साधनको कारणले अरू सबै प्राणीहरूको पालनपोषणको जिम्मेवारी मानवमा नै रहेको छ। त्यसैले यहाँ 'प्रजाः' शब्द विशेषतः मानवको लागि प्रयोग भएको हो।
कर्मयोग अनादि कालदेखि अस्तित्वमा रहेको छ। चौथो अध्याय, तेस्रो श्लोकमा, 'पुरातनः' (अति प्राचीन) शब्दद्वारा भगवानले यो कर्मयोग धेरै लामो समयदेखि लगभग लोप भैसकेको थियो, जसलाई मैले अहिले तिमीलाई फेरि घोषणा गरेको छु भनेर पनि भन्नुभएको छ। त्यही कुरा यहाँ 'पुरा' (प्राचीन कालमा) शब्दद्वारा अर्को प्रकारले भनिएको छ – 'मात्र म होइन, ब्रह्माजीले पनि सृष्टिको आदिमा प्राणीहरूलाई कर्तव्यसहित सृष्टि गरेर उनीहरूलाई त्यही कर्मयोगको अभ्यास गर्न आदेश दिए।' भन्ने आशय हो कि कर्मयोग (निःस्वार्थ भावले नियत कर्तव्यहरू सम्पादन गर्ने) को परम्परा अनादि कालदेखि प्रवाहित हुँदै आएको छ। यो केही नयाँ कुरा होइन।
चौथो अध्यायमा (श्लोक २४ देखि ३० सम्म) परमात्माप्राप्तिको लागि वर्णन गरिएका सबै साधनहरूलाई 'यज्ञ' नामले सम्बोधन गरिएको छ; जस्तै – द्रव्य यज्ञ (सामग्रीको त्याग), तपो यज्ञ (तपस्याको त्याग), योग यज्ञ (योगको त्याग), प्राणायाम आदि। सामान्यतः 'यज्ञ' शब्द अग्निहोत्रसम्बन्धी क्रियाहरूको लागि मात्र प्रसिद्ध छ; तर गीतामा 'यज्ञ' शब्दले शास्त्रविधिका अनुसार गरिने सबै विहित कर्महरूलाई पनि जनाउँछ। आफ्नो वर्ण, आश्रम, धर्म, जाति, प्रकृति, देश, काल आदिका अनुसार प्राप्त हुने नियत कर्तव्यहरू 'यज्ञ' अन्तर्गत पर्छन्। अरूको कल्याणको भावनासहित गरिने सबै कार्यहरू पनि 'यज्ञ' नै हुन्। यस्तो यज्ञ (कर्तव्य) को जिम्मेवारी मानवमा मात्र रहेको छ।
'अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वोऽस्त्विष्टकामधुक्' (टिप्पणी पृष्ठ १२९.१ हेर्नुहोस्) – ब्रह्माजीले मानवहरूलाई भन्छन्: "आफ्ना आफ्ना कर्तव्यहरू पूरा गरेर सबैको प्रवर्धन गर, उन्नति गर! यसो गर्दा तिमीहरूले आफ्नो कर्तव्य सम्पादन गर्न उपयोगी सामग्रीहरू निरन्तर प्राप्त गर्न सकोस्; यसको कहिल्यै कुनै अभाव नहोस्।"
अर्जुनको निष्क्रियतातर्फ झुकाव हटाउन भगवानले भन्नुभएको छ कि प्रजापति ब्रह्माजीको वचनबाट पनि तिमीले नियत कर्तव्यहरू सम्पादन गर्ने उपदेश सिक्नुपर्छ। अरूको कल्याणको लागि मात्र कर्तव्य पालन गरेर नै तिम्रो ऐहिक र पारलौकिक उन्नति हुन सक्छ।
निष्काम भावले, केवल कर्तव्यको विचारले कर्म गर्दा मानव मुक्त हुन्छ; र कामनाप्रेरित भावले कर्म गर्दा बन्धनमा पर्छ। वर्तमान प्रसङ्गमा निष्काम भावले गरिने नियत कर्तव्यहरूको चर्चा भएको छ। त्यसैले यहाँ 'इष्टकाम' शब्दको अर्थ 'इच्छित भोग्य वस्तुहरू' (जसले कामनाप्रेरित भावलाई जनाउँछ) लिनु उचित देखिँदैन। यहाँ यस शब्दको अर्थ हो – यज्ञ (नियत कर्तव्य) सम्पादन गर्न आवश्यक सामग्रीहरू (टिप्पणी पृष्ठ १२९.२ हेर्नुहोस्)।
एक कर्मयोगी सधैं अरूको सेवा वा हित गर्न तत्पर हुन्छन्। त्यसैले प्रजापति ब्रह्माजीको विधान अनुसार, अरूको सेवा गर्न आवश्यक सामग्री, क्षमता र शारीरिक पोषणका आवश्यक वस्तुहरूको उनलाई कहिल्यै अभाव हुँदैन। उनी यी उपयोगी वस्तुहरू सहज रूपमा निरन्तर प्राप्त गर्छन। ब्रह्माजीको विधान अनुसार, जसको जति कर्तव्य सम्पादन गर्न सामग्री प्राप्त भएको छ, त्यो उसको कर्तव्य पूरा गर्न पूर्ण रूपमा पर्याप्त छ। कसैको लागि पनि कर्तव्यको सामग्री अपूर्ण हुँदैन। ब्रह्माजीको विधानमा कहिल्यै कुनै विसंगति हुन सक्दैन; किनभने जब उनले कर्तव्य सम्पादन गर्ने विधान गरिसकेका छन्, तब त्यो कर्तव्य पूर्तिको लागि पर्याप्त सामग्री प्रदान गर्ने काम पनि पूर्णतः उनैमा निर्भर छ।
वास्तवमा, मानव शरीर भोग विलासको लागि होइन – 'इदं शरीरं न भोगाय' (मनुस्मृति ७.४४.१)। त्यसैले कुनै पनि सत्य शास्त्रले 'संसारिक सुख भोग गर' भन्ने आज्ञा वा विधान दिएको छैन। समाजले पनि अनियन्त्रित भोग गर्न अनुमति दिएको छैन। विपरीत, दुवै शास्त्र र समाजले अरूलाई सुख दिने आज्ञा वा विधान दिएको छ। उदाहरणको लागि, बुबाले छोरालाई पालनपोषण गर्नुपर्छ भन्ने आज्ञा पाउँछ, तर छोराले बुबाबाट सेवा लिनुपर्छ भन्ने आज्ञा कतै पनि छैन। त्यस्तै गरी छोरा, पत्नी आदि अन्य सम्बन्धहरूको लागि पनि बुझ्नुपर्छ।
एक कर्मयोगी सधैं दिने भावना राख्छन्, लिने भावना होइन; किनभने लिने भावना बन्धनकारी हुन्छ। लिने भावना राख्नाले मुक्ति प्राप्तिमा मात्र बाधा पुथ्याउँदैन, संसारिक वस्तुहरू प्राप्त गर्नमा पनि अवरोध सिर्जना गर्छ। संसारमा लिने भावना राख्नेलाई कसैले दिन चाहँदैन भन्ने कुरा लगभग सबैले अनुभव गरेका छन्। त्यसैले ब्रह्माजीले भन्नुभएको छ कि निष्काम भावले, केही इच्छा नगरी कर्तव्य पालन गरेर मात्र मानवले आफ्नो उन्नति (कल्याण) साधन गर्न सक्छ।
'देवान् भावयतानेन' – यहाँ 'देव' शब्द सूचक हो; त्यसैले यस शब्द अन्तर्गत सबै प्राणी – मानव, देवता, ऋषि, पितृ आदि – बुझ्नुपर्छ। किनभने कर्मयोगीको लक्ष्य आफ्ना नियत कर्तव्यहरूद्वारा सबै प्राणीहरूलाई सुख दिनु हो। त्यसैले यहाँ ब्रह्माजीले सबै प्राणीहरूको उन्नतिको लागि मानवहरूलाई आफ्ना नियत कर्तव्यरूपी यस यज्ञको पालन गर्न आदेश दिएका छन्। आफ्ना आफ्ना कर्तव्यहरू पूरा गर्दा मानवको कल्याण स्वतःस्फूर्त रूपमा हुन्छ (गीता १८.४५)। कर्तव्य सम्पादन गर्ने उपदेश प्राप्त गर्न पूर्ण योग्य मानव मात्र हुन्। मानवलाई मात्र कर्म गर्ने स्वतन्त्रता प्राप्त भएको छ; त्यसैले उनीहरूले यो स्वतन्त्रताको उचित उपयोग गर्नुपर्छ।
'ते देवा भावयन्तु वः' – जसरी वृक्ष, लहरा आदिमा फूल फल स्वतः प्रकट हुन्छन्; तर यदि तिनलाई मल र पानी दिइयो भने तिनमा फूल फल विशेष रूपले उत्पन्न हुन्छन्। त्यस्तै गरी पूजा र भोगले देवताहरूको पोषण हुन्छ, जसद्वारा उनीहरूका कार्यहरू विशेष रूपले न्यायोचित हुन्छन्। तर जब मानवहरूले आफ्ना कर्तव्यहरूद्वारा देवताहरूको पूजा गर्दैनन्, तब देवताहरूले पोषण प्राप्त गर्दैनन्, जसद्वारा उनीहरूको कर्तव्यपालन गर्नमा कमी आउँछ। उनीहरूको कर्तव्यपूर्तिमा कमी आएको कारणले संसारमा अनिकाल, अतिवृष्टि आदि विपत्तिहरू घट्छन्।
'परस्परं भावयन्तः' – यी शब्दहरूको अर्थ यसरी बुझ्नु हुँदैन: अरूले हामीलाई सेवा गरेमात्र हामीले पनि उनीहरूलाई सेवा गर्नुपर्छ। बरु यसरी बुझ्नुपर्छ: अरूले हामीलाई सेवा गरे नगरे, हामीले चाहिँ निश्चित रूपले आफ्नो कर्तव्यद्वारा उनीहरूलाई सेवा गर्नैपर्छ। अरूले के गर्छन् वा गर्दैनन्; उनीहरूले हामीलाई सुख दिन्छन् वा दुःख – यी कुराहरूसँग हाम्रो कुनै सम्बन्ध नहोस्; किनभने अरूको कर्तव्यतर्फ हेर्ने व्यक्ति आफ्नो कर्तव्यबाट च्युत हुन्छ। परिणामस्वरूप, उसको पतन हुन्छ। अरूलाई उनीहरूको कर्तव्य पालन गराउनु हाम्रो अधिकारको विषय पनि होइन। हामीले सबैको कल्याणको लागि आफ्नो कर्तव्य मात्र पूरा गर्नुपर्छ र यसद्वारा सबैलाई सुख दिनुपर्छ। सेवामा हामीले आफ्नो बुद्धि, क्षमता, समय वा सामग्रीको एउटा अंश पनि आफ्नो लागि सुरक्षित राख्नु हुँदैन। त्यसो गर्दा मात्र जडतासँगको सम्पूर्ण सम्बन्ध विच्छेद हुन्छ।
हामीले आफ्ना सबै सांसारिक सम्बन्धीहरू – आमा, बुबा, पत्नी, सन्तान, दाजुभाइ, भाउजू आदि – लाई सेवा गर्नुपर्छ। यी सम्बन्धहरू आफ्नो सुख लिनको लागि होइनन्। उनीहरूसँग हाम्रो जस्तो सम्बन्ध छ, त्यस अनुसार उनीहरूलाई सेवा गर्नु, यथायोग्य रूपमा उनीहरूलाई सुख दिनु नै हाम्रो कर्तव्य हो। उनीहरूबाट कुनै अपेक्षा राख्नु र उनीहरूमाथि आफ्नो अधिकार सम्झनु ठूलो भूल हो। हामी उनीहरूका ऋणी छौं, र हामी त्यो ऋण चुक्ता गर्न उनीहरूको बीच जन्मिएका छौं। त्यसैले ती नातेदारहरूलाई निःस्वार्थ भावले सेवा गर्नु र आफ्नो ऋण चुक्ता गर्नु – यो नै हाम्रो सर्वप्रथम आवश्यक कर्तव्य हो। हामीले सबैलाई सेवा गर्नुपर्छ; तर जसको लागि हामी जिम्मेवार छौं, ती नातेदारहरूको सेवा पहिले गर्नुपर्छ।
सिद्धान्त यो हो कि शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, विषय आदि हाम्रा होइनन् र हाम्रो लागि होइनन्। त्यसैले आफ्ना आफ्ना कर्तव्यहरू पूरा गर्दा परस्पर उन्नति स्वतः हुन्छ।
**कर्तव्य र अधिकारको गहन विषय:**
एक व्यक्तिले आफ्नो कर्तव्य पूरा गरेर अरूको अधिकारको रक्षा गर्दा मात्र कर्मयोग हुन्छ। उदाहरणको लागि, आमाबुबाको सेवा गर्नु छोराको कर्तव्य हो र आमाबुबाको अधिकार हो। अरूको जो अधिकार हो, त्यो हाम्रो कर्तव्य हुन्छ। त्यसैले हरेक व्यक्तिले आफ्नो कर्तव्य पूरा गरेर अरूको अधिकारको रक्षा गर्नुपर्छ र अरूको कर्तव्यतर्फ हेर्नु हुँदैन। अरूको कर्तव्यतर्फ हेर्दा व्यक्ति आफैं कर्तव्यबाट च्युत हुन्छ; किनभने अरूको कर्तव्य हेर्नु हाम्रो कर्तव्य होइन। आशय यो हो कि अरूको हित गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो र उनीहरूको अधिकार हो। यद्यपि अधिकार कर्तव्यको अधीनमा छ, तथापि व्यक्तिले आफ्नो अधिकारतर्फ एकदमै नहेरेर, बरु आफ्नो अधिकारको त्याग गर्नुपर्छ। उसले अरूको अधिकारको रक्षाको लागि मात्र आफ्नो कर्तव्य सम्पादन गर्नुपर्छ। अरूको कर्तव्यतर्फ हेर्नु र आफ्नो अधिकार स्थापित गर्नु नै यस लोक र परलोकमा ठूलो पतनको कारण हुन्छ। वर्तमान समयमा घर र समाजमा देखिने अशान्ति, कलह र संघर्षको मूल कारण नै यही हो: मानिसहरूले आफ्नो अधिकार माग्छन् तर आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्दैनन्! त्यसैले ब्रह्माजीले देवता र मानवहरूलाई उपदेश दिएका छन् कि परस्पर हित गर्नु नै तिम्रो कर्तव्य हो।
'श्रेयः परमवाप्स्यथ' – सामान्यतः यहाँ परम कल्याण प्राप्तिको कथनमा अतिशयोक्ति छ भन्ने धारणा बनेको छ, तर वास्तवमा त्यस्तो होइन। यसमा कसैलाई शंका छ भने उसले आफैं प्रयास गरेर हेर्न सक्छ। जसरी जिम्मेवारलाई जिम्मा फिर्ता गर्दा हाम्रो त्यो जिम्मेवार वा त्यो जिम्मासँग कुनै सम्बन्ध रहँदैन; त्यस्तै संसारिक वस्तुहरूलाई संसारको सेवामा लगाउँदा हाम्रो संसार वा संसारिक वस्तुहरूसँग कुनै सम्बन्ध रहँदैन। संसारसँगको कल्पित सम्बन्ध टुटेको साथै चिन्मयताको अनुभव हुन्छ। त्यसैले प्रजापति ब्रह्माजीको वचनमा अतिशयोक्ति कल्पना गर्नु उचित होइन।
सिद्धान्त यो हो कि जबसम्म व्यक्ति आफ्नो लागि कर्म गर्छ, उसको कर्महरू समाप्त हुँदैनन् र ऊ तिनद्वारा बढ्दो बन्धनमा पर्छ। जसले आफ्नो लागि कहिल्यै केही गर्दैन, ऊ नै पूर्ण हुन्छ। आफ्नो लागि केही नगर्दा, पापाचरण पनि हुँदैन; किनभने पापाचरण इच्छाको कारणले मात्र हुन्छ (३.३७)। त्यसैले आफ्नो कल्याण चाहने साधकले शास्त्रविधिका अनुसार फलको इच्छा र आसक्ति त्याग गरेर नियत कर्तव्यहरू सम्पादन गर्न तत्पर हुनुपर्छ; त्यसो गर्दा कल्याण स्वतःसिद्ध हुन्छ।
आफ्ना इच्छाहरूको त्याग गर्दा सम्पूर्ण संसारको कल्याण हुन्छ। जो व्यक्ति आसक्त भएर आफ्ना इच्छाहरू पूरा गर्न सुख भोग्छ, ऊ आफैंलाई (आफ्नो पतन गराउँछ) मात्र हानि पुर्याउँदैन, तर भोग साधनविहीन व्यक्तिहरूलाई पनि हानि पुर्याउँछ, अर्थात् उनीहरूलाई दुःख दिन्छ। किनभने, साधनसम्पन्न व्यक्तिलाई देख्दा साधनहीन व्यक्तिलाई ती साधनको अभावमा दुःख हुनु स्वाभाविक हो। यसरी आफ्नो लागि सुख भोग्ने व्यक्ति हिंसाबाट कहिल्यै मुक्त हुन सक्दैन। यसको ठीक विपरीत, आध्यात्मिक मार्गमा हिँड्ने व्यक्तिलाई देख्दा अरू स्वतः शान्ति प्राप्त गर्छन्, किनभने आध्यात्मिक सम्पत्तिमा सबैको समान अधिकार छ। निष्कर्ष यो निकालिएको छ कि यदि कसैले इच्छा र आसक्ति त्याग गरेर आफ्ना नियत कर्तव्यहरू सम्पादन गर्दै गयो भने, ब्रह्माजीको कथन अनुसार, ऊ निश्चित रूपले परम कल्याण प्राप्त गर्नेछ। यसमा कुनै शंका छैन।
यहाँ परम कल्याण प्राप्ति मुख्यतः मानवको लागि भनिएको हो, देवताको लागि होइन। किनभने देव योनि आफ्नो मुक्ति साधन गर्नको लागि सृष्टि भएको होइन। देवताहरू मानवहरूले गरेका कर्महरूको अनुसार फल दिन, कर्मको सामग्री दिन र आफ्ना पुण्य कर्महरूको फल भोग्न सृष्टि भएका हुन्। उनीहरूले निष्काम भावले कर्म सामग्री दिन्छन् भन्ने होइन। तथापि, ती देवताहरूमध्ये पनि यदि कसैले आफ्नो मुक्तिको इच्छा विकसित गर्यो भने, उसको मुक्ति हुनबाट कुनै निषेध छैन, अर्थात् जसले आफ्नो मुक्ति साधन गर्न चाहन्छ, ऊ गर्न सक्छ। सबैभन्दा पापी मानवको पनि मुक्ति हुनबाट निषेध छैन भने, देवताहरू (जो पुण्यात्मा योनि हुन्) को मुक्ति साधन गर्नबाट कसरी निषेध हुन सक्छ? त्यस्तै भए पनि, देवताहरूको लक्ष्य भोग नै रहन्छ, त्यसैले सामान्यतः उनीहरूमा आफ्नो मुक्तिको इच्छा हुँदैन।
★🔗
