३.२४ – टीका: [बावीसव्या श्लोकात प्रभूने अन्वय या पद्धतीने कर्म करण्याची आवश्यकता स्थापित केली. या श्लोकांमध्ये, प्रभू व्यतिरेक या पद्धतीने कर्म न करण्यापासून होणारा हानिप्रतिपादन करतात.] "उद्धवा, मी जर कधीही सावधपणे कर्म करीत नसतो तर..." येथे 'हि' (कारण) हा शब्द मागील श्लोकातील 'वर्त एव च कर्मणि' (निश्चितपणे मी कर्म करतो) या वाक्यांशाला बळकटी देण्यासाठी वापरला आहे. प्रभू म्हणतात की माझ्यासाठी सावधपणे कर्म न करणे हे केवळ अशक्य आहे; तथापि, कल्पनेने समजून घेण्यासाठी की मी कर्म करीत नाही – याच अर्थाने प्रभूंनी येथे 'जर कधी' हे शब्द वापरले आहेत. 'अतंद्रित:' (सावध, अथक) या शब्दाचा अर्थ असा की अनिवार्य कर्तव्ये करताना आळशी किंवा निष्काळजी न व्हावे; तर ती फार काळजीपूर्वक आणि मेहनतीने करावीत. सावधपणे अनिवार्य कर्तव्ये न केल्यास, माणूस आळशावर आणि निष्काळजीपणावर मात करून आपले मौल्यवान मानवी जीवन वाया घालवतो. फक्त काळजी आणि मेहनतीने, त्यात सैलपणा (आळस-निष्काळजीपणा) न आणता कर्मे केल्यासच मनुष्य कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो. ज्याप्रमाणे झाडाची कठीण, कोरडी फांदी सहज तुटते, पण लटकत असलेली सैल, अर्धवट तुटलेली फांदी सहज तुटत नाही, त्याप्रमाणे काळजीपूर्वक आणि मेहनतीने कर्मे केल्यास कर्मबंधनातून मुक्ती मिळते, पण आळसाने आणि निष्काळजीपणाने (सैलपणाने) कर्मे केल्यास मुक्ती मिळत नाही. म्हणूनच प्रभूंनी एकोणिसाव्या श्लोकात 'समाचर' (पूर्णत्वाने करा) हा शब्द आणि या श्लोकात 'अतंद्रित:' हा शब्द वापरला आहे. एखाद्या विशिष्ट कर्माची आठवण वारंवार उद्भवत असल्यास, समजावे की ते कर्म करताना काही दोष (इच्छा, आसक्ती, अपूर्णता, आळस, निष्काळजीपणा, उदासीनता इ.) घडला आहे, ज्यामुळे त्याच्या बंधनातून मुक्त होता आले नाही. कर्मबंधनातून मुक्त होता न आल्यामुळेच केलेल्या कर्मांची आठवण उद्भवते.
"हे पार्था, सर्व मनुष्य प्रत्येक प्रकारे माझ्या मार्गाचे अनुसरण करतात." या शब्दांद्वारे, प्रभूंचा अर्थ असा की जे माझ्या मार्गाचे अनुसरण करतात तेच खरोखर मानव म्हणून योग्य आहेत. जे मला आदर्श मानीत नाहीत, आळसामुळे आणि निष्काळजीपणामुळे आपली कर्तव्ये बजावीत नाहीत तरीही अधिकारांची इच्छा करतात, ते मानवी रूप असूनही खरोखर मानव म्हणून योग्य नाहीत. या अध्यायाच्या एकविसाव्या श्लोकात, प्रभू म्हणाले की सर्व मनुष्य जे काही एक महापुरुष करतो ते मानदंड मानून त्याचे अनुसरण करतात. या श्लोकात, प्रभू म्हणतात की मनुष्य प्रत्येक प्रकारे माझ्या मार्गाचे अनुसरण करतात. अर्थ असा की जिथे एक महापुरुष हा एका लोकात (मानवलोकात) आदर्श व्यक्ती आहे, तिथे मी तिन्ही लोकांतील आदर्श व्यक्ती आहे. प्रभू मानवजातीला जगात कसे राहावे हे दाखवण्यासाठी मानवलोकात अवतरतात. जगात राहण्याची कला हीच आहे की आपण येथे स्वतःसाठी नाही हे समजून घेणे. जग हे मूलतः एक शाळा आहे जिथे आपण इच्छा, ममत्व, स्वार्थ इ. त्यागून इतरांच्या कल्याणासाठी कर्मे करायला शिकले पाहिजे आणि त्यानुसार वागून स्वतःची मुक्ती मिळवली पाहिजे. जगातील सर्व नातेसंबंध केवळ परस्पर सेवेसाठी (कल्याणासाठी) आहेत. म्हणूनच वडील, मुल, नवरा, बायको, भाऊ, बहीण इ. सर्वांनी एकमेकांचे हक्क राखत आपापली कर्तव्ये बजावावीत आणि एकमेकांच्या कल्याणासाठी प्रयत्न करावेत.
"मी कर्म न केले तर हे लोक नष्ट होतील..." तेविसाव्या श्लोकात, 'मी जर कधीही सावधपणे कर्म करीत नसतो तर' या शब्दांद्वारे, प्रभूंनी कर्मात काळजी न घेतल्यामुळे होणारा हानीबद्दल बोलले. आता, या (चोविसाव्या) श्लोकात, वरील शब्दांद्वारे, ते कर्म अजिबात न केल्यामुळे होणारा हानीबद्दल बोलतात. मी अनिवार्य कर्तव्ये करणार नाही हे अशक्य असले तरीही, तसे गृहीत धरून – याच अर्थाने प्रभूंनी येथे 'चेत्' (जर) हा शब्द वापरला आहे. या शब्दांचा अर्थ असा की अकर्मण्यतेचीही आसक्ती वाढवू नये – 'तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर' (गीता ३.१९). म्हणून, प्रभू आपलाच उदाहरण देऊन म्हणतात की मला प्राप्त करून घ्यावयाचे काही नसले तरीही मी कर्म करतो. जर मी (ज्या वर्ण, आश्रम इ. मध्ये मी अवतार धारण केला आहे त्यानुसार) माझे कर्तव्य बजावले नाही, तर संपूर्ण मानवजात नासून जाईल आणि नष्ट होईल, म्हणजे ते अधोगतीस पडतील. कारण म्हणजे आपले कर्तव्य सोडल्याने लोकांमध्ये तामसी गुण उद्भवतात, ज्यामुळे त्यांची अधोगती होते – 'अधो गच्छन्ति तामसाः' (गीता १४.१८). प्रभू तिन्ही लोकांतील आदर्श व्यक्ती आहेत आणि सर्व प्राणी फक्त त्यांच्याच मार्गाचे अनुसरण करतात. म्हणून, जर प्रभूंनी आपले कर्तव्य बजावले नाही, तर तिन्ही लोकांतील कोणीही आपले कर्तव्य बजावणार नाही. आपले कर्तव्य न बजावल्याने ते आपोआप अधोगतीस पडतील.
"आणि मी संकराचा कर्ता ठरेन आणि हे प्राणी नष्ट करेन." जर मी अनिवार्य कर्तव्ये बजावली नाहीत, तर सर्व लोक नासून जातील आणि नष्ट होतील, आणि मी त्यांच्या नाशाचे कारण ठरेन, जरी हे शक्य नाही. जेव्हा दोन परस्परविरोधी धर्म (गुण/लक्षणे) एकामध्ये विलीन होतात तेव्हा त्याला 'संकर' (गोंधळ, मिश्रण, अव्यवस्था) म्हणतात. पहिल्या अध्यायाच्या चाळीसाव्या आणि एकेचाळीसाव्या श्लोकांमध्ये, अर्जुन म्हणाला होता, 'जर मी युद्ध केले तर वंश नष्ट होईल. वंश नष्ट झाल्याने शाश्वत कुलधर्म नष्ट होतो; धर्म नष्ट झाल्याने अधर्म संपूर्ण कुटुंबावर मात करतो; अधर्म वाढल्याने कुटुंबातील स्त्रिया भ्रष्ट होतात; आणि स्त्रिया भ्रष्ट झाल्याने वर्णसंकर निर्माण होतो.' अशाप्रकारे, अर्जुनाची कल्पना होती की युद्ध केल्याने वर्णसंकर निर्माण होईल. पण इथे, प्रभू उलट सांगतात – की युद्धाचे कर्तव्य न बजावल्याने वर्णसंकर निर्माण होईल. या विषयावर, प्रभू आपलाच उदाहरण देतात: जर मी माझे कर्तव्य बजावले नाही, तर सर्व बाबतीत – कर्म, धर्म, उपासना, वर्ण, आश्रम, जात इ. – गोंधळ आपोआप निर्माण होईल. अर्थ असा की आपले कर्तव्य न बजावल्यामुळेच संकर निर्माण होतो. म्हणून, प्रभू येथे अर्जुनाला असे म्हणतात, जणू काही: तू युद्धाचे कर्तव्य न बजावल्याने वर्णसंकर निर्माण करण्याचे कारण ठरशील, युद्ध केल्याने नाही (जसे तुला वाटते).
**विशेष मुद्दा:** प्रभू अर्जुनाच्या मूळ प्रश्नाचे ("मला भयंकर कर्मात का लावता?") उत्तर या तीन श्लोकांद्वारे – बावीसव्या, तेविसाव्या आणि चोविसाव्या – आपल्या स्वतःच्या उदाहरणाद्वारे देतात: असे नाही की फक्त मी तुला कर्मात लावतो; तर मी स्वतःही सतत कर्मात रुजलेलो आहे, जरी सत्यात माझ्यासाठी करण्यासाठी काहीही अनिवार्य नाही आणि तिन्ही लोकांमध्ये माझ्यासाठी प्राप्त करण्यासारखे काहीही नाही. प्रभू अर्जुनाला इशारा देतात: या अवतारात, तू स्वीकारले आणि मीही स्वीकारले की तू रथी होशील आणि मी सारथी होईन; म्हणून पाहा, मी क्षत्रिय असूनही आज मी तुझा सारथी म्हणून सेवा करीत आहे आणि अशाप्राणे मी स्वीकारलेले कर्तव्य मेहनतीने आणि सावधपणे बजावत आहे. माझ्या या कर्तव्यपालनाचा तिन्ही लोकांवर परिणाम होणार आहे कारण मी तिन्ही लोकांतील आदर्श व्यक्ती आहे. सर्व प्राणी फक्त माझ्याच मार्गाचे अनुसरण करतात. अशाप्रकारे, तूही तुझे अनिवार्य कर्तव्य दुर्लक्ष करू नकोस तर मी जसे करतो तसेच काळजीपूर्वक आणि मेहनतीने ते बजावावे.
**संदर्भ:** ज्याप्रमाणे मागील तीन श्लोकांमध्ये प्रभूंनी स्वतःसाठी कर्म करण्यात सावधपणाची आवश्यकता वर्णन केली, त्याप्रमाणे पुढील दोन श्लोकांमध्ये ते ज्ञानी महात्म्यांना कर्म करण्यात सावध राहण्यासाठी प्रेरित करतात.
★🔗
