३.३१: जे लोक निंदारहित व श्रद्धायुक्त होऊन माझ्या या मताचे (मागील श्लोकात सांगितलेल्या मताचे) नेहमी अनुसरण करतात, तेही कर्मबंधनातून मुक्त होतात.
टीका: स्पष्टीकरण— 'ये मे मतमिदम्... श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तः' — कोणत्याही वर्ण, आश्रम, धर्म, पंथ इत्यादीचा मानव जर कर्मबंधनातून मुक्त व्हायची इच्छा करत असेल, तर त्याने हे तत्त्व स्वीकारून त्याचे पालन केले पाहिजे. शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, विषय, कर्म इत्यादी काहीही स्वतःचे नाही हे जे मानव जाणतात, ते सर्व कर्मबंधनातून मुक्त होतात. ज्याची परमेश्वरावर व त्याच्या मतावर प्रत्यक्ष पाहिल्याप्रमाणे दृढ, अचल श्रद्धा व भक्ती आहे, त्या पुरुषाला 'श्रद्धावंत' असे म्हणतात. शरीर इत्यादी जड पदार्थ स्वतःचे किंवा स्वतःसाठी आहेत असे न मानल्याने मनुष्य मुक्त होतो या सत्यावर श्रद्धा ठेवल्यास, जडतेशी दावलेला संबंध सोडणे सोपे जाते. खऱ्या शास्त्रांचे, खऱ्या चर्चेचे व सत्संगतीचे उपदेश फक्त श्रद्धावान साधकच ऐकतो व आचरणात आणतो. परमात्मप्राप्तीसाठीच मानवी शरीर प्राप्त झालेले असते. म्हणून जेव्हा केवळ परमात्मप्राप्तीची तीव्र, एकाग्र इच्छा असते, तेव्हा साधकामध्ये श्रद्धा, परिश्रम, इंद्रियनिग्रह इत्यादी आपोआप उत्पन्न होतात. म्हणून साधकाने प्रथम परमात्मप्राप्तीची इच्छा प्रबल करावी. मागील (तिसाव्या) श्लोकात भगवंतांनी आपले मत सांगितले; येथे 'अनसूयन्तः' हा शब्द देऊन त्या मतात दोष काढू नये असे सूचित केले आहे. गुणांमध्ये दोष काढण्याला 'असूया' म्हणतात. असूयारहित असणाऱ्यांना येथे 'अनसूयन्तः' असे म्हटले आहे.
श्रद्धा असतानाही काही प्रमाणात असूया असू शकते. म्हणून 'श्रद्धावन्तः' या शब्दाबरोबर 'अनसूयन्तः' हा शब्द देऊन, भगवंत मानवांना पूर्णतः असूयारहित (पूर्ण श्रद्धायुक्त) व्हावे असे शिकवितात. तसेच, गीताश्रवणाचे महत्त्व सांगताना 'श्रद्धावाननसूयश्च' (गीता १८.७१) असा शब्दप्रयोग करून श्रोत्याने श्रद्धायुक्त व असूयारहित असावे असे भगवंतांनी सांगितले आहे. "भगवंतांचे मत उत्तम आहे, पण भगवंत किती आत्मस्तुती व अहंकार बोलतात—की सर्व काही मलाच अर्पण करावे," किंवा "हे मत चांगले आहे, पण कर्मांनी देव कसा मिळेल? कर्म तर जड आहेत व बांधणारे आहेत," इत्यादी विचार भगवंतांच्या मतात दोष काढणे होय. साधकाने भगवंतांमध्ये किंवा त्यांच्या मतात दोष काढू नये. वस्तुतः सर्व काही केवळ परमेश्वराचेच आहे; परंतु अज्ञानामुळे मानव त्या परमेश्वराच्या वस्तू स्वतःच्या समजून, बद्ध होतात व राग-लोभाच्या आहारी जाऊन दुःख भोगतात. म्हणून, हा स्वत्वबुद्धीचा त्याग करून (म्हणजेच शाश्वत सुखी होण्यासाठी) मानवांना मुक्त करण्याकरिता, स्वाभाविक कृपाळूपणामुळे भगवंत त्यांना सर्व काही आपल्याला अर्पण करावे असे शिकवितात. म्हणून या विषयात दोष काढणे योग्य नाही. स्वतःमध्ये कोणताही दोष किंवा गरज नसताना, केवळ मानवांच्या कल्याणासाठी सर्व कर्म आपल्याला अर्पण करावी असे सांगणे हे खरोखरच परमेश्वराचे परम स्नेह, कृपा व पालकी प्रेम आहे.
भगवंतांच्या मतालाच जगात 'सिद्धान्त' असे म्हणतात. परम तत्त्वाला येथे 'मतम्' या शब्दाने संबोधले आहे. स्वाभाविक सरलता व अहंकाराभाव यामुळे भगवंतांनी परम तत्त्वाला 'मतम्' या नावाने संबोधले आहे. हे मत किंवा तत्त्व तिन्ही काळात एकसारखेच असते, म्हणजे त्यात कोणत्याही व्यक्तीची श्रद्धा असो वा नसो, कधीही बदल होत नाही. येथे 'नित्यम्' हा शब्द 'मतम्' याचा विशेषण नसून 'अनुतिष्ठन्ति' याचा विशेषण आहे. कारण भगवंत नित्य आहेत; म्हणून त्यांच्याशी संबंधित सर्व गोष्टीही नित्य आहेत. भगवंतांचे मतही नित्य आहे. भगवंतांचे मत हे परम तत्त्व आहे, आणि तत्त्व म्हणजे जे कधी नष्ट होत नाही. म्हणून भगवंतांचे मत निश्चितच नित्य आहे, व त्याचे आचरणही नित्य असले पाहिजे. म्हणून येथे 'नित्यम्' हा क्रियाविशेषण शब्द देण्याचा हेतू, नेहमी व सतत भगवंतांच्या मतात स्थिर राहून त्याप्रमाणे आचरण करावे हे सूचित करणे आहे.
प्रश्न: भगवंतांचे मत काय? आणि त्याचे नेहमी आचरण कसे करावे?
उत्तर: भगवंतांचे मत असे आहे की, प्राप्त झालेले काहीही स्वतःचे नाही. शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण, धन, संपत्ती, पदार्थ इत्यादी सर्व प्रकृतीची कार्ये आहेत, व जगही प्रकृतीचेच कार्य आहे. म्हणून या पदार्थांचा जगाशी एकत्वभाव आहे, व परमात्म्याचा अंश असल्यामुळे 'आत्मा' याचा परमात्म्याशी एकत्वभाव आहे. म्हणून हे पदार्थ व्यक्तिगत (स्वतःचे) नसून, त्यांचा उपयोग करण्याचा अधिकार व्यक्तिगत आहे. याशिवाय सद्गुण, सदाचार, त्याग, वैराग्य, दया, क्षमा इत्यादीही व्यक्तिगत नसून परमेश्वराचे आहेत. हे दैवी संपत्ती, म्हणजेच ईश्वरप्राप्तीची साधने, केवळ परमेश्वराचीच आहेत. जर हे सद्गुण, सदाचार इत्यादी स्वतःचे असते, तर त्यावर आपला पूर्ण अधिकार असता, व आपल्या परवानगीशिवाय दुसऱ्या कोणालाही ती प्राप्त होऊ शकत नसती. त्यांना स्वतःचे समजल्याने अहंकार निर्माण होतो, जो आसुरी संपत्तीचे मूळ आहे. जे स्वतःचे नाही त्याला स्वतःचे समजून, ते प्राप्त करण्यासाठी कर्मे केल्यानेच बंधन निर्माण होते. शरीर इत्यादी पदार्थ 'स्वतःचे' नाहीत, किंवा 'स्वतःसाठी'ही नाहीत. जर ते स्वतःसाठी असते, तर ती प्राप्त झाल्यावर आपल्याला पूर्ण समाधान किंवा तृप्ती, पूर्णतेची अनुभूती होती. परंतु जगातील कितीही पदार्थ प्राप्त झाले तरी समाधान होत नाही. समाधान किंवा पूर्णतेची अनुभूती ही खरोखर जे स्वतःचे तो पदार्थ (परमात्मा) प्राप्त झाल्यावर होते. स्वतःचा खरा पदार्थ प्राप्त झाल्यावर स्वप्नातसुद्धा दुसरे काही प्राप्त करण्याची इच्छा शिल्लक राहत नाही. उदाहरणार्थ, जगात सर्व पुत्रवती स्त्रिया माता आहेत, पण सर्व त्या माता प्राप्त झाल्याने बालकाला समाधान होत नाही; तर स्वतःची माता प्राप्त झाल्यानेच समाधान होते. त्याप्रमाणे, जोपर्यंत अधिक प्राप्त करण्याची इच्छा आहे, तोपर्यंत स्वतःचा पदार्थ प्राप्त झालेला नाही असे समजावे. प्राप्त झालेल्या पदार्थांना स्वतःचे समजण्याची चूक होऊ शकते, पण वास्तविक ते स्वतःचे नसल्यामुळे त्यांनी समाधान होत नाही. म्हणून प्राप्त झालेले काहीही स्वतःचे नाही किंवा स्वतःसाठी नाही.
शरीर इत्यादी पदार्थ आपण आपल्याबरोबर आणले नाहीत, किंवा नेऊही शकत नाही; सध्याही ते क्षणोक्षणी आपल्यापासून विलग होत आहेत. सध्यात ते स्वतःचे वाटतात हे त्यांच्या योग्य उपयोगासाठी आहे, म्हणजेच त्यांचा उपयोग इतरांच्या हितासाठी करण्यासाठी आहे, त्यांवर मालकी गाजवण्यासाठी नाही. म्हणून आपल्याला प्राप्त झालेल्या पदार्थांचा योग्य उपयोग करण्याचा मात्र अधिकार आहे, त्यांना स्वतःचे समजण्याचा नाही. भगवंतांनी हे पदार्थ मानवांना इतक्या उदारपणे व अशा प्रकारे दिले आहेत की ते स्वतःचे वाटतात. या पदार्थांना स्वतःचे समजणे म्हणजे भगवंतांच्या उदारपणाचा दुरुपयोग करणे होय. जे स्वतःचे नाही ते पदार्थ स्वतःचे आहेत अशी भ्रांती दूर करण्यासाठी, साधकाने आध्यात्मिक बुद्धीने सखोल चिंतन करून ते भगवंतांना अर्पण करावे, म्हणजेच भ्रामक रीतीने धारण केलेली स्वत्वबुद्धी दूर करावी.
ज्या साधकाचे एकमेव उद्दिष्ट आध्यात्मिक सत्य (परमात्मा) प्राप्त करणे आहे, त्याने गंभीरपणे चिंतन केले तर त्याला स्पष्टपणे समजेल की प्राप्त झालेले काहीही स्वतःचे नाही; तर ते विलग होणारे आहे. जे काही प्राप्त झाले आहे—शरीर, पद, अधिकार, शिक्षण, पात्रता, धन, संपत्ती, जमीन इत्यादी—ते जगातून प्राप्त झालेले आहे व जगासाठी आहे. प्राप्त झालेल्या पदार्थांना जगाचे (कार्य) मानले, किंवा प्रकृतीचे (कारण) मानले, किंवा परमेश्वराचे (मालक) मानले, तरी मुख्य मुद्दा असा आहे की ते स्वतःचे नाहीत. जे स्वतःचे नाही ते स्वतःसाठी कसे असू शकतात?
साधकाने कोणताही 'पदार्थ' स्वतःचा समजू नये, किंवा कोणतेही 'कर्म' स्वतःसाठी करू नये. स्वतःसाठी केलेली कर्मे बांधणारी असतात (गीता ३.९), म्हणजेच यज्ञ (निःस्वार्थ बुद्धीने इतरांच्या हितासाठी केलेली कर्तव्यकर्मे) वगळता इतर (स्वतःसाठी केलेली) कर्मे मानवांना बांधतात. यज्ञार्थ कर्म करणाऱ्या साधकाची सर्व कर्मे, जुनी संचित कर्मेसुद्धा, नष्ट होतात (गीता ४.२३). भगवंत सर्व लोकांचे महेश्वर (मालक) आहेत—'सर्वलोकमहेश्वरम्' (गीता ५.२९). एखादा मनुष्य जेव्हा पदार्थांचा आपण मालक आहोत असे समजतो, तेव्हा त्याचा खरा मालक विसरतो; कारण ज्या पदार्थांचा तो आपण मालक समजतो, त्यांच्याच चिंतनात तो गुंतून राहतो. म्हणून, संपूर्ण विश्वाचा एकमेव मालक परमेश्वरच आहे असे मानून, साधकाने सेवकाप्रमाणे जगात राहावे. सेवक आपल्या मालकासाठी सर्व कामे करताना स्वतःला मालक समजत नाही. म्हणून साधकाने शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, पदार्थ इत्यादी स्वतःचे न समजता, ती केवळ परमेश्वराची आहेत असे मानून आपले कर्तव्य बजावावे; कर्म करण्यात तो केवळ साधन बनावा. त्याने स्वतःमध्ये मालकीचा अहंकार बाळगू नये.
सर्व काही परमेश्वराला अर्पण केल्यानंतर, जे काही येईल—लाभ किंवा हानी, मान किंवा अपमान, सुख किंवा दुःख इत्यादी—तेही केवळ परमेश्वराचे आहे असे साधकाने समजावे व त्यांच्याविषयी कोणतीही व्यक्तिगत मते बाळगू नये. प्रसंगानुसार कर्तव्यच असते. तो प्रसंगानुसार आनंदाने आपले कर्तव्य बजावत राहावा. भगवंतांच्या मताचे नेहमी अनुसरण करणे म्हणजे हेच आहे.
'मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः' — भगवंत अर्जुनाला असे सांगत आहेत की: मी तुला सर्व काही मलाच अर्पण करून कर्तव्यकर्मे करण्याची स्पष्ट आज्ञा देत आहे; म्हणून माझी आज्ञा पाळल्याने तुझ्या मुक्तीत शंका नाही; पण ज्यांना मी अशी स्पष्ट आज्ञा देत नाही, तेही जर या मताप्रमाणे (प्राप्त झालेले स्वतःचे न समजता कर्तव्यकर्मे करून) वागतील, तर तेही मुक्त होतील. कारण हे मत असे आहे की, माझ्यावर विश्वास असो वा नसो, केवळ या मताचे पालन केल्याने मनुष्य मुक्त होतो.
★🔗
