३.८. तू आपले नियत कर्म शास्त्रविधीप्रमाणे कर; कारण कर्म न करण्यापेक्षा करणे श्रेयस्कर आहे आणि कर्म न केल्यास तुझ्या शरीराचे पोषणही होणार नाही.
टीका: 'नियत कर्म कर' — शास्त्रांनी दोन प्रकारची कर्मे करण्याचा विधी केला आहे: विहित आणि नियत. विहित कर्मे म्हणजे शास्त्रांनी सामान्यतः आज्ञा म्हणून सांगितलेली कर्मे, जसे व्रत, उपवास, पूजा इत्यादी. एखाद्या व्यक्तीने सर्व विहित कर्मे पूर्णपणे करणे कठीण आहे. परंतु निषिद्ध कर्मांचा त्याग करणे सोपे आहे. विहित कर्मे करू न शकणे हे निषिद्ध कर्मांचा त्याग केल्याने मिळणाऱ्या फायद्याइतके हानिकारक नाही; जसे खोटे न बोलणे, चोरी न करणे, हिंसा न करणे इत्यादी. निषिद्ध कर्मांचा त्याग केला की, विहित कर्मे आपोआप घडू लागतात. नियत कर्म म्हणजे वर्ण (वर्ग), आश्रम (आयुष्याचा टप्पा), स्वभाव आणि परिस्थितीनुसार प्राप्त झालेले कर्तव्यकर्म; जसे खाणे, व्यवसाय करणे, घर बांधणे, वाट चुकलेल्या माणसास मार्ग दाखवणे इत्यादी.
कर्मयोगाच्या दृष्टीने, शास्त्रांनी विहित केलेले आणि आपल्या वर्णधर्माप्रमाणे प्राप्त झालेले कर्तव्यकर्म, ते कठोर असो वा कोमल, तेच नियत कर्म होय. येथे, 'नियत कर्म कर' या शब्दांद्वारे भगवंत अर्जुनाला सांगत आहेत की, क्षत्रिय असल्याने, परिस्थितीनुसार तुझ्या वर्णधर्माप्रमाणे प्राप्त झालेले युद्ध करणे हेच तुझे स्वाभाविक कर्म आहे (गीता १८.४३). क्षत्रियासाठी, हिंसक आणि कठोर दिसणारे युद्धाचे कर्म प्रत्यक्षात कठोर नसते; तर त्याच्यासाठी ते नियत कर्मच असते. दुसऱ्या अध्यायात, भगवंत म्हणाले होते की तुझ्या स्वधर्माच्या दृष्टीनेही युद्ध करणे हे तुझे नियत कर्म आहे — 'स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विवंक्तुमर्हसि' (२.३१). खरेतर, स्वधर्म आणि नियत कर्म हे एकच आहेत. दुर्योधनादींसाठीही युद्ध हे त्यांच्या वर्णधर्माप्रमाणे प्राप्त झालेले कर्म असले, तरी ते अन्याय्य असल्यामुळे ते नियत कर्मापेक्षा भिन्न आहे; कारण ते युद्धाने अन्यायाने राज्य हस्तगत करू इच्छितात. म्हणून त्यांच्यासाठी हे युद्ध नियत आणि धर्म्य कर्म नाही.
'कारण कर्म न करण्यापेक्षा करणे श्रेयस्कर आहे' — येथे, भगवंतांनी या अध्यायाच्या पहिल्या श्लोकात (३.१) अर्जुनाच्या प्रश्नात आलेल्या 'श्रेयस्कर' (ज्यायसी) या शब्दाला 'श्रेयस्कर' (ज्यायः) याच शब्दाने उत्तर दिले आहे. तेथे अर्जुनाचा प्रश्न आहे: जर तू ज्ञानाला कर्मापेक्षा श्रेयस्कर समजतोस, तर मला कठोर कर्मात का पाडतोस? याच्या उत्तरात भगवंत येथे म्हणतात की, कर्म न करण्याच्या तुलनेत कर्म करणे माझ्यामते श्रेयस्कर मानले जाते. अशाप्रकारे, अर्जुनाचा विचार युद्धरूपी कठोर कर्मापासून परावृत्त होण्याचा आहे, आणि भगवंतांचा विचार अर्जुनाला युद्धरूपी नियत कर्मात प्रवृत्त करण्याचा आहे. म्हणूनच पुढे अठराव्या अध्यायात भगवंत म्हणतात की, ते दोषयुक्त असले तरी स्वाभाविक (नियत) कर्माचा त्याग करू नये — 'स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा। कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत्॥' (१८.४८). कारण त्याचा त्याग केल्याने दोष लागतो आणि कर्मांशी संबंधही राहतो. म्हणून नियत कर्म करणे हे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा श्रेयस्कर आहे. शिवाय, आसक्ती न ठेवता कर्म करणे हे आणखी श्रेयस्कर मानले जाते; कारण यामुळे कर्मांशी असलेला सर्व संबंध पूर्णपणे तुटतो. अशाप्रकारे, या श्लोकाच्या पूर्वार्धात भगवंत अर्जुनाला निरासक्त भावनेने नियत कर्म करण्याचा आदेश देतात, आणि उत्तरार्धात ते म्हणतात की, कर्म न केल्यास तुझे निर्वाहही साधणार नाहीत.
कर्मयोगात, 'कर्म न करण्यापेक्षा करणे श्रेयस्कर' — हा भगवंतांचा मुख्य सिद्धांत आहे. हाच मुद्दा भगवंतांनी 'कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन' (गीता २.४७) या शब्दांनी स्पष्ट केला आहे — हे अर्जुना, तुझी कर्म न करण्याकडे आसक्ती होऊ नये. कारण कर्तव्यकर्मांपासून माघार घेणारा मनुष्य आळस, संकोच आणि निद्रेत आपला मौल्यवान वेळ वाया घालवील, किंवा शास्त्रविरुद्ध कर्मे करून आपला नाश करून घेईल. कर्माचा तात्त्विक त्याग करण्यापेक्षा, कर्मे करीत असतानाच कर्माशी असलेला संबंध तोडणे श्रेयस्कर आहे. कारण इच्छा, तृष्णा, फलाची आसक्ती, पक्षपात इत्यादीमुळेच कर्माशी संबंध निर्माण होतो, मनुष्य कर्म करो वा न करो. इच्छादींचा त्याग करण्याच्या हेतूने कर्मयोगाचा अभ्यास केल्यास इच्छादींचा त्याग फार सहजतेने होतो. 'आणि कर्म न केल्यास तुझ्या शरीराचे पोषणही होणार नाही' — अर्जुनाच्या मनात एक कल्पना निर्माण झाली होती की, फक्त कर्म करू नये म्हणजे कर्माशी असलेला संबंध आपोआप तुटेल. म्हणून भगवंत त्याला विविध युक्तींनी कर्मात प्रवृत्त करतात. त्यापैकी एक युक्ती सांगताना भगवंत म्हणतात: हे अर्जुना, तुला कर्म करावेच लागेल. इतरांचे काय सांगावे, कर्म न केल्यास तुझ्या शरीराचे पोषण (खाणे-पिणे इ.)ही अशक्य होईल. ज्याप्रमाणे ज्ञानयोगात विवेकाने जगाशी असलेला संबंध तुटतो, त्याप्रमाणे कर्मयोगात, कर्तव्यकर्मे योग्य रीतीने करून जगाशी असलेला संबंध तुटतो. म्हणून कर्मयोग हा ज्ञानयोगापेक्षा कोणत्याही प्रकारे कनिष्ठ समजू नये. कर्मयोगी शरीराला जगाचे मानून ते जगाच्याच सेवेत झोकून देतो, म्हणजे शरीरावर व्यक्तिगत मालकीची भावना ठेवत नाही. तो स्थूल, सूक्ष्म आणि कारण शरीराचा स्थूल, सूक्ष्म आणि कारण जगाशी अनुक्रमे एकत्व स्थापित करतो, तर ज्ञानयोगी आपले ब्रह्माशी एकत्व स्थापित करतो. अशाप्रकारे, कर्मयोगी जड तत्त्वाशी एकत्व स्थापित करतो आणि ज्ञानयोगी चैतन्य तत्त्वाशी एकत्व स्थापित करतो.
'साधनेबाबत एक महत्त्वाचा मुद्दा': अर्जुनाला कर्माप्रती विरक्ती आहे, म्हणजे त्याच्या मनात कर्म न करण्याचा आग्रह आहे. फक्त अर्जुनाचाच प्रकार नसून, उलट साधनामार्गावरील इतर साधकही या बाबतीत ही गंभीर चूक सहसा करतात. त्यांची इच्छा साधना करण्याची असते, आणि ते करतही असतात, तरी त्यांच्याजवळ त्यांची इच्छित परिस्थिती, सोयी आणि सुखाची भावना हीही असते, जी त्यांच्या साधनेत मोठे अडथळे निर्माण करते. सत्यप्राप्तीत सुलभता हवी असे म्हणणारा आणि ती लवकर मिळावी असे म्हणणारा साधक प्रत्यक्षात सुखाचा आसक्त आहे, साधनेचाच प्रेमी नाही. सुलभतेने सत्य मिळवायचे असे इच्छिणाऱ्याला कठीण सोसावी लागते, आणि लवकर मिळवायचे असे इच्छिणाऱ्याला विलंब सोसावा लागतो. कारण सुलभता आणि लवकरपणाची इच्छा केल्याने साधकाचे लक्ष 'साधन' कडून 'फल' कडे वळते, यामुळे साधनेत कंटाळा येतो आणि लक्ष्यप्राप्तीतही विलंब होतो. ज्याची ही दृढ संकल्पना किंवा उद्दिष्ट आहे की, कसेही असले तरी मला सत्य प्राप्त करावयाचेच आहे, त्याचे लक्ष सुलभता आणि लवकरपणा कडे जात नाही. आपल्या उद्दिष्टपूर्तीसाठी जो एकाग्रचित्ताने कामात झोकून देतो, तो साधक सुख-दुःखाकडे पाहात नाही — 'उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥' (भर्तृहरीचे नीतिशतक). साधकाचे काय, एका सामान्य लोभी माणसाचेही कष्टाकडे लक्ष जात नाही. अनेकदा असे दिसते की घाम गाळला तरी, भूक-तहान लागली तरी, शौचादीची आवश्यकता जाणवली तरी, जर मालाची विशेष विक्री चालू असेल आणि पैसा येत असेल, तर तो लोभी व्यापारी सर्व कष्ट सोसतो. तसाच एका लोभी माणसाप्रमाणे साधकाचे लक्ष्यावर स्थिर असावे. लक्ष्य प्राप्त न झाल्याने त्याला विश्रांती घेता येऊ नये, जीवन ओझे वाटू लागावे, खाणे-पिणे, सुख-सोय यांना अजिबात चव वाटू नये आणि त्याच्या हृदयात साधनेबद्दल आदर आणि निष्ठा असावी! लक्ष्य मिळवण्याची तीव्र इच्छा असेल तर विलंब असह्य वाटतो, पण ते लवकर मिळावे अशी इच्छा नसते. तीव्र इच्छा ही एक गोष्ट आहे, आणि लवकर मिळवण्याची इच्छा ही दुसरी गोष्ट आहे. आसक्तीने साधना करणारा साधक साधनेत आनंद घेतो आणि त्यात विलंब किंवा अडथळा आला तर रागावतो, आणि साधनेत दोष काढतो. पण आदर आणि प्रेमाने साधना करणारा साधक, साधनेत विलंब किंवा अडथळा आला तर व्याकुळतेने रडू लागतो, आणि त्याची तीव्र इच्छा आणि तळमळ वाढते. लवकरपणा आणि तीव्र इच्छा यात हा फरक आहे. लवकरपणामध्ये, साधकाची सुख-सोयीची भावना राहते — की सत्य लवकर मिळाले तर मग आपण विश्रांती घेऊ! अशाप्रकारे, फलाकडे लक्ष ठेवल्याने साधनेबद्दलचा आदर कमी होतो. पण तीव्र इच्छेमध्ये, साधकाला त्याच्या साधनेतच विश्रांती मिळते — साधनेशिवाय आणखी काय करायचे आहे? यापेक्षा चांगले करायला कोणते काम आहे? म्हणून हेच काम (साधना) करायचे आहे, सुलभतेने असो वा कठीणतेने, लवकर असो वा विलंबाने. अशाप्रकारे, त्याची संपूर्ण शक्ती साधनेत झोकून दिली जाते, यामुळे तो सत्य लवकर प्राप्त करतो. तथापि, लवकर सिद्धी इच्छिणारा साधक लक्ष्यप्राप्तीत विलंब झाल्यास निराश होऊ शकतो. म्हणून साधकाने लक्ष्यापेक्षाही अधिक महत्त्व साधनाला द्यावे, जसे माता पार्वती म्हणतात: 'कोटि जनम अरु बिलंब होय। तदपि सांबहि बियाह होय॥ नारद बचन मोहि न टराऊ। शिव सो सयों शत बार कहाऊ॥' (मानस १.८१.५)
माता पार्वतीच्या भावनांमध्ये घाई नाही. त्यांमध्ये लक्ष्यापेक्षाही अधिक महत्त्व साधनाला दिले आहे. येथील श्लोकात भगवंत, अर्जुनाला माध्यम बनवून, साधकांना सावध करतात की त्यांनी आपल्या सोयी आणि सुखाच्या भावनेचा (जी साधनेतील मूळ अडथळा आहे) त्याग करून कर्तव्यकर्म करण्यात मोठ्या निष्ठेने रत व्हावे.
संदर्भ: मागील श्लोकात भगवंतांनी सांगितले की कर्म न केल्यास शरीरनिर्वाहही शक्य नाही. यावरून कर्म करणे अत्यावश्यक आहे हे सिद्ध होते. पण 'प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः' यामुळे मनुष्य कर्माने बद्ध होतो, मग बंधनातून मुक्त होण्यासाठी मनुष्याने काय करावे — हे भगवंत पुढील श्लोकात सांगतात.
★🔗
