३.८. तिम्रो नियत कर्म-अर्थात् शास्त्रविहित कर्म गर; किनभने कर्म नगर्नुभन्दा कर्म गर्नु नै श्रेयस्कर हो, र तिम्रो शरीरधारण पनि कर्म बिना सम्भव छैन।
टीका: 'नियत कर्म गर' – शास्त्रले दुई प्रकारका कर्म गर्न आज्ञा दिएको छ: विहित (विधानबद्ध) र नियत (कर्तव्यबद्ध)। विहित कर्म भनेको शास्त्रले सामान्य रूपमा आज्ञा दिएका कर्म हुन्, जस्तै व्रत, उपवास, पूजा आदि। व्यक्तिले यी सबै विहित कर्म पूर्ण रूपमा गर्न गाह्रो हुन्छ। तर निषिद्ध कर्मको त्याग गर्न सजिलो हुन्छ। विहित कर्म गर्न नसक्नु नराम्रो त हो, तर निषिद्ध कर्म त्याग गर्दा प्राप्त हुने लाभ त्यसभन्दा धेरै हुन्छ; जस्तै झूठ नबोल्नु, चोरी नगर्नु, हिंसा नगर्नु आदि। निषिद्ध कर्म त्याग गर्दा विहित कर्म आफैँ भइहाल्छ। नियत कर्म भनेको आफ्नो वर्ण (वर्ग), आश्रम (जीवनको चरण), स्वभाव र परिस्थिति अनुसार प्राप्त गर्नुपर्ने कर्तव्य-कर्म हो; जस्तै खाना खानु, व्यापार गर्नु, घर बनाउनु, बाटो हराएकोलाई बाटो देखाइदिनु आदि।
कर्मयोगको दृष्टिले, शास्त्रले विहित गरेको र आफ्नो वर्णधर्म अनुकूल प्राप्त भएको जुनसुकै कर्तव्य-कर्म होस्, कठोर होस् वा कोमल होस्, त्यही नियत कर्म हो। यहाँ 'नियत कर्म गर' भनेर भगवान् अर्जुनलाई भनिरहेका छन् कि, क्षत्रिय भएकोले परिस्थितिवश तिम्रो वर्णधर्म अनुसार प्राप्त भएको यो युद्ध लड्नु नै तिम्रो स्वाभाविक कर्म हो (गीता १८.४३)। क्षत्रियको लागि हिंसात्मक र कठोर देखिने युद्धको कर्म वास्तवमा कठोर होइन; बरु उसको लागि त्यो नियत कर्म नै हो। दोस्रो अध्यायमा भगवान्ले भनेका थिए कि आफ्नै धर्मको दृष्टिले पनि तिम्रो लागि युद्ध गर्नु नियत कर्म नै हो – 'स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विविक्षुमर्हसि' (२.३१)। वास्तवमा स्वधर्म र नियत कर्म एउटै हुन्। यद्यपि दुर्योधन आदिको लागि पनि युद्ध उनीहरूको वर्णधर्म अनुसार प्राप्त भएको कर्म हो; तथापि, त्यो अन्यायपूर्ण भएकोले नियत कर्मबाट भिन्न छ; किनभने उनीहरू युद्धबाट अन्यायपूर्वक राज्य हडप्न चाहन्छन्। त्यसैले उनीहरूको लागि यो युद्ध नियत र धर्म्य कर्म होइन।
'कर्म नगर्नुभन्दा कर्म गर्नु नै श्रेयस्कर हो' – यहाँ भगवान्ले यस अध्यायको पहिलो श्लोकमा (३.१) अर्जुनको प्रश्नमा आएको 'श्रेयस्कर' (ज्यायसी) शब्दको उत्तर नै 'श्रेयस्कर' (ज्यायः) शब्दबाट दिएका छन्। त्यहाँ अर्जुनको प्रश्न यस्तो छ: यदि तपाईं ज्ञानलाई कर्मभन्दा श्रेयस्कर मान्नुहुन्छ भने मलाई किन यस्तो कठोर कर्ममा लगाउनुहुन्छ? यसको उत्तरमा भगवान्ले यहाँ भनेका छन् कि कर्म नगर्नु (अकर्म) भन्दा कर्म गर्नु नै मेरो दृष्टिमा श्रेयस्कर मानिन्छ। यसरी अर्जुनको विचार युद्धरूपी कठोर कर्मबाट विमुख हुनु हो भने भगवान्को विचार अर्जुनलाई युद्धरूपी नियत कर्ममा लगाउनु हो। त्यसैले पछि अठारौं अध्यायमा भगवान्ले भनेका छन् कि यदि दोषयुक्त भए पनि स्वाभाविक (नियत) कर्म त्याग गर्नु हुँदैन – 'स्वभावजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्' (१८.४८)। कारण, त्यसलाई त्याग गर्दा दोष लाग्छ र कर्मसँगको सम्बन्ध पनि रहन्छ। त्यसैले नियत कर्म गर्नु कर्म त्याग गर्नुभन्दा श्रेयस्कर हो। यसबाहेक, आसक्ति बिना कर्म गर्नु त्यसभन्दा पनि धेरै श्रेयस्कर मानिन्छ; किनभने यसबाट कर्मसँगको सबै सम्बन्ध पूर्ण रूपले टुट्छ। यसरी यस श्लोकको पहिलो अर्धमा भगवान्ले अर्जुनलाई वैराग्य भावले नियत कर्म गर्न आदेश दिएका छन् र दोस्रो अर्धमा भनेका छन् कि कर्म नगरी तिम्रो जीविका पनि चल्दैन।
कर्मयोगमा 'कर्म नगर्नुभन्दा कर्म गर्नु नै श्रेयस्कर हो' – यो नै भगवान्को मूल सिद्धान्त हो। यही कुरा भगवान्ले 'कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन' (गीता २.४७) भनेर स्पष्ट गरेका छन् – हे अर्जुन, तिम्रो अकर्म (कर्म नगर्ने काम) प्रतिको आसक्ति नहोस्। कारण, कर्तव्य-कर्मबाट जो मानिस पलायन गर्छ, उसले आफ्नो अनमोल समय अवहेलना, आलस्य र निद्रामा बर्बाद गर्छ, वा शास्त्रले निषिद्ध गरेका कर्म गरेर आफ्नो अधःपतन गराउँछ। कर्मलाई तत्त्वतः त्याग गर्नुभन्दा कर्म गर्दै गर्दा नै कर्मसँगको सम्बन्ध तोड्नु श्रेयस्कर हो। कारण, इच्छा, तृष्णा, फलमा आसक्ति, पक्षपात आदि नै कर्मसँग सम्बन्ध जोड्छन्, मानिसले कर्म गरोस् वा नगरोस्। इच्छा आदिको त्याग गर्ने उद्देश्यले कर्मयोगको अभ्यास गर्दा इच्छा आदिको त्याग सहजतापूर्वक हुन्छ। 'तिम्रो शरीरधारण पनि कर्म बिना सम्भव छैन' – अर्जुनको मनमा यस्तो भावना उत्पन्न भएको थियो कि यदि मात्र कर्म नगरियो भने कर्मसँगको सम्बन्ध आफैँ टुट्छ। त्यसैले भगवान्ले उनलाई विविध तर्कबाट कर्म गर्न प्रेरित गर्दै छन्। त्यसै तर्कमध्ये एक वर्णन गर्दै भगवान्ले भनेका छन्: हे अर्जुन, तिमीले कर्म गर्नै पर्छ। अरुको के कुरा गर्नु, कर्म नगरी तिम्रो शरीरको धारण (खाना-पिउना आदि) पनि असम्भव हुनेछ। जस्तै ज्ञानयोगमा विवेकबाट संसारसँगको सम्बन्ध टुट्छ, त्यस्तै कर्मयोगमा कर्तव्य-कर्म उचित रूपले गर्दा संसारसँगको सम्बन्ध टुट्छ। त्यसैले कर्मयोग ज्ञानयोगभन्दा कुनै पनि दृष्टिले न्यून मान्नु हुँदैन। कर्मयोगीले शरीरलाई संसारको मानेर संसारको सेवामै लगाउँछ, अर्थात् शरीरमा व्यक्तिगत स्वामित्वको भाव राख्दैन। उसले स्थूल, सूक्ष्म र कारण शरीरलाई क्रमशः स्थूल, सूक्ष्म र कारण संसारसँग एकताभाव स्थापित गर्छ, जबकि ज्ञानयोगीले आफूलाई ब्रह्मसँग एकताभाव स्थापित गर्छ। यसरी कर्मयोगी जड तत्त्वसँग एकताभाव स्थापित गर्छ र ज्ञानयोगी चेतन तत्त्वसँग एकताभाव स्थापित गर्छ।
'साधनाको एक महत्त्वपूर्ण पक्ष': अर्जुनमा कर्म प्रतिको अनिच्छा छ, अर्थात् उनको मनमा कर्म नगर्ने जिद्दी छ। यो केवल अर्जुनको मात्र प्रसङ्ग होइन, बरु साधनामार्गका अन्य साधकहरूले पनि प्रायः यस विषयमा यो गम्भीर भूल गर्छन्। उनीहरूको इच्छा साधना गर्ने र गर्छन् पनि, तर उनीहरूले आफूले चाहेको परिस्थिति, सुविधा र सुखको भावना पनि साथमै राख्छन्, जुन उनीहरूको साधनामा ठूलो बाधक बन्छ। सत्य प्राप्त गर्नमा सुविधा खोज्ने र छिटो प्राप्त गर्न चाहने साधक वास्तवमा सुखको आसक्त हो, साधनाको प्रेमी होइन। सुविधासाथ सत्य प्राप्त गर्न चाहनेले कठिनाइ सहनुपर्छ, र छिटो प्राप्त गर्न चाहनेले ढिलाइ सहनुपर्छ। कारण, सुविधा र छिटोपनको इच्छा गर्दा साधकको दृष्टि 'साधनाबाट' 'फल' तिर सर्छ, जसले साधनामा अरुचि उत्पन्न गराउँछ र लक्ष्य प्राप्तिमा ढिलाइ पनि हुन्छ। जसको यो दृढ संकल्प वा उद्देश्य छ कि जे भए पनि मैले सत्य प्राप्त गर्नै पर्छ, उसको दृष्टि सुविधा र छिटोपनतिर जाँदैन। कुनै काममा लागेको दृढसंकल्पी व्यक्ति जब आफ्नो उद्देश्य पूर्तिको लागि सम्पूर्ण मनले जुट्छ, तब उसले सुख-दुःखतिर हेर्दैन – 'दृढसंकल्पस्य नरस्य कार्ये न दुःखं न च सुखं प्रमाणम्' (भर्तृहरिको नीतिशतकम्)। साधकको के कुरा गर्नु, एउटा साधारण लोभी व्यक्तिले पनि कठिनाइतिर हेर्दैन। प्रायः देखिन्छ कि पसिना बगिरहेको, भोक-तिर्खा लागेको, पेशाब-दिसा लागेको भए पनि, यदि सामानको विशेष बिक्री छ र पैसा आइरहेको छ भने, त्यो लोभी व्यापारी सबै कठिनाइ सहन्छ। ठीक त्यस्तै लोभी व्यक्तिजस्तै साधकको लक्ष्यप्रति अटलता हुनुपर्छ। उसले लक्ष्य प्राप्त नभएको बेला आराम गर्न सक्नु हुँदैन, जीवन बोझिलो लाग्न थाल्नुपर्छ, खाना-पिउना, आराम आदिले राम्रो लाग्दैन, र उसको हृदयमा साधनाप्रति श्रद्धा र तत्परता हुनुपर्छ! लक्ष्य प्राप्तिको तीव्र इच्छा (ललक) भएमा ढिलाइ असह्य हुन्छ, तर त्यो छिटो प्राप्त होस् भन्ने इच्छा हुँदैन। ललक अर्को कुरा हो, र छिटो प्राप्तिको इच्छा अर्को कुरा हो। आसक्तिले साधना गर्ने साधकले साधनामा सुख अनुभव गर्छ र साधनामा ढिलाइ वा बाधा आएमा रिसाउँछ, र साधनामा दोष निकाल्छ। तर श्रद्धा र प्रेमले साधना गर्ने साधकले साधनामा ढिलाइ वा बाधा आएमा व्याकुलताको भावले रोइहाल्छ, र उसको ललक र तीव्रता बढ्छ। यही छिटोपन र ललकको फरक। छिटोपनमा साधकको सुख र सुविधाको भावना रहन्छ – यदि सत्य छिटो प्राप्त भयो भने पछि आराम गर्नेछौं! यसरी फलतिर दृष्टि टाँसिएकोले साधनाप्रति श्रद्धा घट्छ। तर ललकमा साधकले आफ्नै साधनामा विश्राम पाउँछ – साधनाबाहेक अरु के गर्नु र? योभन्दा राम्रो कुन काम गर्नु र? त्यसैले यही काम (साधना) गर्नुपर्छ, सुविधासाथ होस् वा कठिनाइसाथ, छिटो होस् वा ढिलाइसाथ। यसरी उसको पूर्ण शक्ति साधनामा लाग्छ, जसबाट उसले सत्य छिटो प्राप्त गर्छ। तथापि, छिटो सिद्धि चाहने साधकले लक्ष्य प्राप्तिमा ढिलाइ भएमा निराश हुन सक्छ। त्यसैले साधकले लक्ष्यभन्दा पनि बढी साधनाको आदर गर्नुपर्छ, जस्तो कि माता पार्वतीले भनेकी छिन्: 'कोटि जनम करउं तप सिव सिउ बरु न बाँचउं अनमंगली। नारद मुनि बचन मोहि न त्यागउं सयगुन कह सिव सोइ सँवारी॥' (मानस १.८१.५)
माता पार्वतीको भावनामा कुनै हड़बड़ी छैन। उनमा लक्ष्यभन्दा पनि बढी साधनाको आदर छ। यस श्लोकमा भगवान्ले अर्जुनलाई माध्यम बनाएर साधकहरूलाई सचेत गराउँदै भनेका छन् कि उनीहरूले आफ्ना सुविधा र सुखको भावना (जुन साधनाको मूल बाधक हो) त्याग गरेर कर्तव्य-कर्म गर्नमा अत्यन्त तत्परतापूर्वक लाग्नुपर्छ।
सम्बन्ध: अघिल्लो श्लोकमा भगवान्ले भनेका थिए कि शरीरधारण पनि कर्म बिना सम्भव छैन। यसले कर्म गर्नु धेरै आवश्यक छ भन्ने सिद्ध हुन्छ। तर कर्मले बाँधिएको मानिस – 'कर्मणा बध्यते जन्तुः' भनेकोले, बन्धनबाट मुक्त हुन मानिसले के गर्नुपर्छ – त्यो भगवान्ले अर्को श्लोकमा बताउँछन्।
★🔗
